بخشهای این فصل در حال ترجمه به فارسی است. نسخه انگلیسی این فصل را برای ملاحظه و مطالعه مطالب از اینجا ببینید.
-
¿Qué significa “retos del liderazgo”?
-
¿Cuándo son más obvios los retos del liderazgo?
-
¿Cuáles son algunos retos específicos de muchos líderes, y cómo enfrentar dichos retos?
La Presidencia del Comité Escolar local heredó su trabajo en un momento en el cual la comunidad – y el comité mismo – estaba profundamente dividida por problemas jerárquicos, económicos y filosóficos. Al editor del periódico local no le agradaba el sistema escolar en general ni la nueva presidencia del comité en particular, y aprovechó cada oportunidad para diseminar rumores e información tergiversada, los cuales hicieron quedar mal al comité. Ante los ataques personales, tanto de otros miembros del comité como de la prensa, la presidencia decidió imprimirle un aire de civismo y respeto al comité, usando su propio comportamiento como modelo.
El liderazgo constantemente presenta desafíos para las habilidades del líder y a él mismo como persona. Las cosas cambian, el cambio trae nuevos retos y (independientemente de cuán bueno sea un líder) no puede hacer que eso se detenga. La forma en que el líder maneje esos desafíos definirá su rol y tiene mucho que ver con cuán efectivo puede ser. Algunos desafíos vienen en forma de personas o problemas que presentan obstáculos para alcanzar una meta. Incluso provienen del líder mismo, o de la simple situación de ser líder. Cada líder debe enfrentarlos y aprender a lidiar con ellos de alguna manera.
Puede parecer que “retos” es otra palabra para referirse a “problemas”, pero esto no es necesariamente cierto. Algunas veces, las situaciones positivas son las que presentan los mayores desafíos, al probar qué tan bueno es el líder al usar sus oportunidades. Un reto es una invitación para subir a otro nivel, para probarse a sí y mejorar en el proceso, para demostrar que se puede lograr algo que parece difícil o incluso imposible. Se ha dicho más de una vez en todas partes en este capítulo, que hay muy pocos líderes innatos. Casi todos los líderes surgen de haber reconocido los retos del liderazgo y de aprender de ellos y superarlos.
La continuación de este Capítulo se enfoca en el desarrollo del liderazgo, esta sección describe los tipos de retos que un líder enfrenta y sugiere algunas maneras en las que los líderes pueden superarlos y beneficiarse de ellos.
¿Qué significa retos del liderazgo?
Ser un líder es en sí mismo un reto. Los desafíos del liderazgo son realmente de tres tipos: externos, provenientes de personas y situaciones; internos, derivados del líder mismo; y aquellos que se originan de la naturaleza del rol del liderazgo.
Retos externos
Es casi imposible imaginar una situación en donde el líder no tenga que lidiar con desafíos externos. En una organización, los problemas como la falta de financiamiento u otros recursos, la oposición de fuerzas en la comunidad y los problemas interpersonales dentro de la organización con frecuencia están al acecho. Las fuerzas sociales, económicas y políticas del entorno pueden también afectar a la organización. Hasta cierto punto, la medida para cualquier líder es cuán bien puede manejar la constante sucesión de crisis y molestias menores que amenazan la misión de su grupo. Si es capaz de solucionar los problemas, aprovechar de las oportunidades y resolver un conflicto con tranquilidad y con el mínimo alboroto, entonces las otras personas de su grupo difícilmente notarán la mayoría de los asuntos externos.
Si el líder no maneja bien los retos externos, la organización probablemente tampoco lo hará. Todos hemos visto ejemplos de esto en organizaciones donde todos, desde el director hasta el portero, tienen una mirada de preocupación constante y las noticias se transmiten en secreto. Cuando las personas sienten que el líder está estresado o inseguro, ellas también actúan de esa manera y el énfasis del grupo cambia de la misión a la situación inquietante actual. El trabajo del grupo lo resiente.
Retos internos
A pesar de que el liderazgo presenta para cada uno de nosotros la oportunidad de demostrar lo mejor de lo que somos, también expone nuestras limitaciones. En muchos casos, los buenos líderes tienen que superar esas limitaciones para lograr transmitir y seguir su visión. El temor, la falta de confianza, la inseguridad, la impaciencia y la intolerancia son elementos pueden actuar como barreras para el liderazgo. Al mismo tiempo, reconocerlos y superarlos pueden convertir a un líder mediocre en un gran líder.
Con frecuencia es muy difícil para las personas, especialmente para quienes se ven a sí mismas como líderes, admitir que pueden tener rasgos de personalidad o características personales que interfieren con sus habilidades para alcanzar sus metas. Parte del buen liderazgo es aprender a aceptar la realidad de esas características y trabajar en cambiarlas para que no interfieran.
Algunas veces, lo que parece ser una ventaja puede ser un reto también. Un líder extremadamente apresurado para tomar decisiones puede alienar a sus seguidores al no consultarlos o al ignorar sus consejos. Un líder que es magnífico en formar relaciones con otros en la organización puede ser incapaz de advertirle a alguien cuando no está haciendo su trabajo. Algunas características pueden ser armas de doble filo, positivas en algunas circunstancias y negativas en otras. El verdadero desafío está en conocer la diferencia y adaptar el comportamiento adecuadamente.
Retos originados del liderazgo mismo
El verdadero liderazgo exige mayores demandas de las personas. Como líder, uno es responsable de la visión y misión del grupo, de llevar un estandarte, a menudo por ser el representante del grupo ante el resto del mundo, y su protector también. Esas responsabilidades pueden ser compartidas, pero en la mayoría de organizaciones, una sola persona toma la mayor parte del cargo.
Además de sus responsabilidades, el liderazgo trae desafíos tales como motivar a las personas – normalmente sin que parezca que lo está haciendo – y alejarlas del estancamiento cuando las cosas van bien. Los líderes también deben motivarse a sí mismos, y no solamente parecer, sino realmente estar motivados y ser entusiastas en cuanto a lo que hacen. Deben estar conscientes de servir al grupo y a sus participantes. El Liderazgo de servicio: Acepta y mantiene el llamado al servicio y todo lo que ello implica. En otras palabras, deben ser líderes todo el tiempo.
¿Cuándo son más obvios los retos del liderazgo?
Una respuesta obvia – y correcta – a esta pregunta es “todo el tiempo”, pero de hecho los retos son más probables algunas veces que otras. El liderazgo es generalmente más difícil cuando la situación está cambiando o está inestable. Cuando a un grupo popular le está yendo bien – reuniendo aliados, dando a conocer su mensaje, recolectando financiamiento – casi nadie nota lo que el director hace; pero cuando algo inesperado ocurre, todos esperan que él se haga cargo, muchas veces de forma pública.
Algunos momentos particulares cuando pueden surgir desafíos:
- Cuando algo nuevo está a punto de iniciar. Cuando se está iniciando una nueva intervención, se tratando algo diferente en un programa que ha estado funcionando por un tiempo, se avanza a otra fase de la iniciativa o se contrata a un nuevo líder, nadie está muy seguro de qué va a suceder. Los sistemas y relaciones pueden colapsarse, y con frecuencia se trata de un asunto de liderazgo si la nueva situación es exitosa o no.
- Cuando algo está por terminar. Muchas veces al final del año escolar, un proyecto o iniciativa particular o un período de capacitación – cuando algo está llegando a su fin y las cosas están, por definición, a punto de cambiar – a veces se ponen difíciles. Eso puede ser porque se necesita el último empujón para terminar, porque es difícil predecir lo que viene después o porque un grupo muy unido se está separando. Cualquiera que sea la razón, se necesitan habilidades de liderazgo para asegurar que el proyecto terminará exitosamente y que todos avanzarán a la siguiente fase, sin importar cuál sea.
- Cuando los tiempos son difíciles. Si no hay suficiente financiamiento o una organización o grupo está siendo criticado públicamente, por ejemplo, su líder normalmente tiene que tratar de solucionar el problema de alguna forma: encontrar dinero, reducir gastos, refutar los ataques. Los líderes son sometidos a prueba en tiempos difíciles.
- Durante transiciones. Hay muchas ocasiones en las cuales un grupo puede encontrarse en un momento de transición. Después de ser – por una donación o por otras circunstancias –una organización popular poco organizada puede convertirse en una mucho más formalmente estructurada. Puede crecer rápidamente… incluso muy rápidamente. Puede estar perdiendo a personas clave o cambiando de líderes. Una de las tareas más difíciles que un líder enfrenta es tratar de mantener estable a un grupo durante un período de cambio.
Una organización comunitaria enfrentó todas las circunstancias anteriores al mismo tiempo. La organización después de ser un equipo de trabajo de tres – los fundadores – se volvió un equipo de diez en menos de un año, como resultado de una expansión drástica en sus operaciones. Durante ese año, también cambió su estructura, de una corporación propia de sus tres fundadores a una cuyos dueños son los miembros de una Junta directiva. Como si fuera poco, al final del año, el director – uno de los tres originales – se enfermó gravemente y renunció, y otro de los fundadores tomó el puesto. Fue él quien reunió al equipo de trabajo para aprender a trabajar bajo el nuevo sistema, conformó un presupuesto más grande y complicado, lidió con los sentimientos de todos acerca de la pérdida de uno de los miembros fundadores, y al mismo tiempo se estableció como el líder de la organización.
Los retos del liderazgo son constantes y ocurren diariamente. Saber cuándo es probable que surjan los mayores desafíos, sin embargo, puede preparar al líder a enfrentarlos exitosamente.
¿Cuáles son algunos retos específicos de muchos líderes, y cómo enfrentar dichos retos?
Como hemos discutido anteriormente, hay retos que provienen de fuentes externas (otras personas, situaciones), internas (del líder mismo) y de las circunstancias del liderazgo. Examinaremos cada una de esas categorías y consideraremos algunas estrategias para lidiar con ellos.
Retos externos
El mundo nos sorprende a cada momento, poniendo barreras donde el camino parece despejado, y revelando amplias carreteras donde parecían haber sólo paredes de cemento. Ambos tipos de sorpresa – a veces positivas más que negativas – presentan oportunidades para ejercer el liderazgo, con todos los retos que esto implica. Algunas situaciones comunes en las que se requiere que los líderes ejerzan sólidamente sus destrezas incluyen:
- Crítica pública, especialmente la crítica desinformada, acerca del grupo o misión.
- Estallidos de problemas interpersonales de otros, ya sea dentro del grupo o fuera de éste.
- Crisis, las cuales pueden estar ligadas a las finanzas, los programas, la política, las relaciones públicas (escándalos), los asuntos legales (demandas), incluso los problemas espirituales (pérdida del entusiasmo, moral baja).
- Desastres. Éstos son distintos a las crisis, en que, en una crisis, algo importante (por lo regular negativo, aunque no siempre) parece estar sucediendo, y el líder trata de controlar la situación. En un desastre, lo peor ya sucedió, y se está tratando de lidiar con eso de alguna forma.
- Oposición y/u hostilidad de fuerzas poderosas (grupos empresariales, gobierno local, una organización influyente, etc.)
- Una ganancia financiera o política. A veces un beneficio inesperado puede ser más difícil de manejar que una calamidad.
- Colaboración con otro grupo u organización. Esto puede requerirle a un líder que defina claramente los límites dentro de las cuales pueden operar, y equilibrar las necesidades de su propia agrupación con las de la iniciativa colaboradora como un todo.
Ésta no es de ninguna manera una lista completa y la mayoría de los usuarios de la Caja de Herramientas seguramente pueden pensar en muchas otras posibilidades basadas en su propia experiencia. Está claro, sin embargo, que los líderes con frecuencia son sometidos a prueba por personas y eventos externos. ¿Cuáles son algunas de las estrategias generales que pueden utilizar los líderes para lidiar con esas y otras – y por lo tanto, impredecibles e incontrolables la mayoría de las veces – circunstancias externas?
Cómo lidiar con retos externos
Ser dinámico.
A pesar de la situación, es importante que los líderes hagan algo. Esperar es ocasionalmente la estrategia correcta, pero incluso cuando lo sea, esto hace que un grupo se ponga nervioso al ver a su líder aparentemente no ejercer ningún control.
Al inicio de su primer período presidencial, en la peor etapa de la Gran Depresión económica en los EE.UU durante los años 1930s, Franklin Roosevelt creó agencias y programas gubernamentales, dio pasos para controlar la economía y generalmente se vio que estaba a cargo del país. No todo lo que intentó funcionó, pero la impresión general – y apropiada – que tuvo la gente fue que el presidente estuvo tratando de controlar una situación desagradable, y todos se mantuvieron tranquilos a causa de eso. A lo largo de su larga presidencia, Roosevelt continuó siendo dinámico, y la historia ha demostrado ampliamente la sabiduría y efectividad de su estrategia.
Ser creativo.
El líder debe tratar de pensar “fuera de lo normal,” por ejemplo, de maneras inesperadas pero efectivas. Si se presenta un desastre (la iniciativa acaba de perder a su mayor fuente de fondos, quizás), ¿cómo se puede convertir lo que se ve como el fin del mundo en un nuevo comienzo? ¿Se puede cambiar la forma en que opera la organización para manejar esa pérdida? ¿Se puede usar el hecho de que la iniciativa está a punto de perder sus servicios para obtener apoyo comunitario y político? ¿Es ésta una oportunidad para diversificar el financiamiento? ¿Se pueden expandir los horizontes de la organización y su alcance a través de la colaboración? El líder no debe ver sólo lo obvio, sino considerar una situación desde todas las perspectivas y buscar formas inusuales de hacer funcionar las cosas.
Una pizca de información importante, una que con frecuencia se cita en el trabajo comunitario, pero que no debe ser pasada por alto: el carácter chino (escritura) para “crisis” combina los caracteres de “peligro” y “oportunidad”.
Tomar el conflicto “por los cuernos”.
Esto no significa salir a pelear, sino preferentemente, identificar y reconocer el conflicto y trabajar para resolverlo. Esto es cierto tanto para los conflictos dentro de la agrupación como para conflictos entre el grupo y otros fuera del mismo. Muchas personas, incluyendo a los líderes, actúan como si el conflicto no existiera, porque encuentran difícil o atemorizante lidiar con él. Como resultado, éste sólo empeora y para cuando haga erupción, puede ser casi imposible solucionarlo. Si se enfrenta a tiempo, casi cualquier conflicto puede ser resuelto en una forma beneficiosa para todos los inmiscuidos en él. Es función del liderazgo tener el valor para nombrar al conflicto y trabajar para solucionarlo.
Si hay alguna diferencia filosófica entre el equipo de trabajo de una organización, por ejemplo, es importante que sea reconocida y discutida. Si se hizo en forma clara, sin culpar o acusar por la falta de rectitud política o pureza filosófica – antes de llegar al punto en que las personas se enfurezcan con otras – entonces se puede llegar a un intercambio de ideas en vez de insultos y rencores. La mezcla de ideas en la organización puede resultar enriquecedora; todos pueden sentir que su punto de vista se tomó en serio, y el equipo de trabajo entero puede beneficiarse de eso.
Siempre buscar terreno común.
Si hay oposición a lo que el líder está haciendo, puede ser sólo para una parte específica de ello o puede estar basada en malentendidos. Hay unos pocos grupos o individuos que no tienen intereses en común. Si el líder los encuentra, puede contar con un plan para resolver problemas y hacer posible que estas personas trabajen juntas.
Retener la objetividad.
Si el líder está mediando un conflicto dentro de su organización, no debe tomar partidos, incluso si piensa saber cuál lado tiene la razón. La posición correcta saldrá a la luz, si el líder media bien y de forma objetiva.
Si el líder se enfrenta a detractores y a cierta oposición, no debe asumir automáticamente que son villanos. ¿Cuáles son sus preocupaciones, y por qué no concuerdan con lo que se está haciendo? Se debe evitar involucrarse en un altercado a menos que no haya otra alternativa. Incluso una oposición furiosa puede ceder ante una combinación de respeto, presión política y resolución creativa de problemas.
Cuando se siente que es necesario pelear, se deben escoger las batallas cuidadosamente. Es necesario asegurarse de tener los recursos – monetarios, políticos y otros aliados, ayuda voluntaria, lo que se necesite – para sustentar el conflicto. Las batallas pueden avanzar a favor de la causa del líder o pueden aniquilar la iniciativa de una vez y por todas. No se debe meter en una pelea si no hay oportunidades de ganarla.
Buscar oportunidades de colaboración.
Esto es importante tanto dentro como fuera de la agrupación u organización. Dentro del grupo, es necesario involucrar a tantas personas como sea posible en la toma de decisiones y asegurarse de tener el control sobre lo que hacen. Cuanto más dueñas se sientan de su trabajo y de la organización, más efectiva será la iniciativa y más efectivo será también el líder.
Fuera de la organización, el líder debe tratar de forjar lazos con otras organizaciones y grupos. Se les debe informar acerca de que lo que la iniciativa está haciendo, obtener y otorgar apoyo y trabajar con ellos hasta donde sea posible. Debe buscar terreno en común con otros grupos con intereses similares. En los números, está la fuerza, y el líder será más fuerte como alianza grupal que individualmente.
Como afirmamos con frecuencia en la Caja de Herramientas, es importante que cualquier colaboración en la que se participe sea consistente con la misión y la filosofía de la iniciativa. Ser parte de una coalición de la comunidad que incluye organizaciones y grupos con metas y filosofías distintas, normalmente no es un problema. Pueden trabajar juntos en asuntos en los que concuerdan y escoger no hacerlo si están en desacuerdo. Sin embargo, participar de un contrato o arreglo de pago colaborativo con una organización cuya filosofía es muy diferente puede ser desastroso.
Retos internos
Los líderes son seres humanos. Eso difícilmente parece una novedad, pero significa que tienen los mismos problemas y fallos que todos los demás. Uno de los mayores desafíos del liderazgo es enfrentar los asuntos personales propios y asegurar que éstos no impidan ejercerlo. Reconocer las actitudes y tendencias que salen al paso y trabajar para resolverlas, es absolutamente necesario para convertirse en un líder efectivo. Entre los rasgos personales más comunes que los buenos líderes tienen que superar o mantener a raya están:
- Inseguridad. Muchas personas sienten, al menos algunas veces, que no están a la altura de las tareas que enfrentan. Pueden incluso creer que están engañando a los demás con sus aires de líder, cuando saben que realmente no son capaces del todo. La inseguridad de este tipo les impide ser dinámicos, seguir su visión, sentirse como líderes. Esta característica puede ser paralizante tanto para el líder como para su agrupación u organización.
- Estar a la defensiva.También nace de la inseguridad, la defensiva se muestra a menudo como una incapacidad de aceptar la crítica y como hostilidad hacia cualquier persona, aun hacia a un aliado, que la ha expresado. Estar a la defensiva también incluye una necia resistencia a cambiar de ideas, planes o suposiciones, incluso si han demostrado ser inefectivos.
El administrador de una agencia estatal expresó constantemente su compromiso a escuchar las opiniones y juicios de las personas en su campo. A menudo consultaba con los participantes y proveedores acerca de las nuevas direcciones o nuevas iniciativas que la agencia estaba planeando. Sin embargo, cuando los comentarios de las personas en su campo eran negativos, él invariablemente los ignoraba y se enojaba si alguien sugería que él realmente no estaba colaborando si sólo escuchaba consejos cuando éstos confirmaran sus planes o ideas. Se comportaba de la misma forma con sus subordinados en la agencia, muchas veces hasta el punto de gritarles cuando estaban en desacuerdo con él.
El resultado fue que, lejos de hacer sentir a los proveedores parte del proceso, les hizo sentir excluidos y engañados por las acciones del administrador. Él instituyó un número de regulaciones y reformas que no funcionaron debido a su incapacidad de escuchar los comentarios negativos, y sus relaciones con las personas en el campo se deterioraron drásticamente. Continuó pidiendo las opiniones y consejo de los proveedores, pero nunca fue capaz de aceptar la discordancia o de aceptar la sugerencia de que no estaba siendo completamente abierto y colaborador.
- Falta de decisión. Algunas veces es difícil tomar una decisión. Uno nunca sabrá hasta después - y a veces tampoco después – si tomó o no la decisión correcta. Tal vez si uno tuviera más información… La realidad es que los líderes tienen que tomar decisiones todo el tiempo, con frecuencia con muy poco tiempo para considerarlas. Es importante tener la mayor información posible, pero en algún momento, uno nada más tiene que tomar la decisión y vivir con el resultado que surja de ella. Algunas decisiones son reversibles y algunas no, pero en cualquier caso, es importante aprender a tomar una decisión cuando sea necesario y entender que vivir con las consecuencias es parte de ser líder.
El presidente estadounidense Harry Truman tomó la decisión de dejar caer la bomba atómica en Hiroshima, y luego se fue a la cama y durmió toda la noche. A pesar de lo que uno piense sobre esa decisión – el saldo de vidas humanas fue asombrosos y los historiadores aún se disputan si esa decisión en realidad salvó vidas a la larga al eliminar la necesidad de una invasión de los países aliados a Japón –, la respuesta de Truman hacia ella es instructiva. Él mismo luchó contra su decisión…pero una vez que la tomó, aceptó que lo había hecho y que no tenía sentido atormentarse.
- Incapacidad de ser directo cuando hay un problema. Muchas personas desean tanto ser aceptadas o tienen miedo de herir a otros, que les parece difícil decir cualquier cosa negativa. Pueden ser reacios a decirle a alguien que no está haciendo su trabajo adecuadamente, por ejemplo, o a enfrentar un problema interpersonal. Desafortunadamente, al dejar pasar esas cosas, sólo las empeoran, lo cual las hace aún más difícil de resolver. Es esencial aprender cuándo es necesaria la firmeza y aprender a ejercerla.
- Incapacidad de ser objetivo. Para llegar liderazgo efectivo se necesita no ver todas las situaciones de color de rosa ni estar siempre al borde de la histeria. Así como la objetividad es importante cuando se lidia con asuntos externos, es importante monitorear la objetividad propia en general. Hay gran diferencia entre ser un individuo optimista y ser incapaz de ver el inicio de un desastre sólo porque es muy difícil aceptarlo. Por la misma razón, ver las posibles negativas en una situación aparentemente positiva no es lo mismo que paralizarse por asumir que la calamidad acecha en cada esquina. La incapacidad de identificar con precisión lo positivo y lo negativo en cualquier situación y reaccionar apropiadamente puede crear serios problemas.
- Impaciencia – con otras personas y con situaciones. Puede parecer, dada la importancia de la decisión y firmeza, que la paciencia no es una virtud que un líder necesite. De hecho, es tal vez el rasgo más importante a desarrollar. Las situaciones no se resuelven por sí solas al instante y cualquiera que haya participado siempre en la organización sabe que la Regla #1 es que todo toma más tiempo de lo que se cree. Las personas en situaciones no familiares necesitan un momento para orientarse. Los líderes impacientes pueden tomar decisiones precipitadas, alienar a los miembros o voluntarios o aliados y empeorar las situaciones en vez de mejorarlas. Es difícil ser paciente, pero vale la pena hacer el esfuerzo.
Además de los rasgos de la personalidad que pueden entrometerse en el camino de un líder, existen los efectos de la salud y las crisis personales. La directora de una organización de salud que estaba en tratamiento de cáncer de hígado decidió renunciar porque sintió que necesitaba poner toda su energía en la recuperación y no podía hacerle justicia a su posición de líder. El director de una organización comunitaria continuó trabajando mientras su esposa estaba en tratamiento de cáncer, pero encontró que estaba cometiendo serios errores en una variedad de situaciones. El divorcio, la muertes, los reveses financieros – en breve, los mismos problemas personales que cualquier otra persona podría tener que enfrentar – pueden surgirle a cualquier líder en cualquier momento. Es importante entender que ese tipo de crisis probablemente tendrán un efecto sobre el liderazgo, a menos que el líder sea extremadamente bueno para separar las diferentes áreas de su vida.
De nuevo, esta lista no es de ninguna manera completa, pero incluye muchos de los obstáculos más comunes que los líderes afrentan. Afortunadamente, hay algunas estrategias que pueden usar para identificar y remover esas barreras o al menos para saltar sobre ellas más fácilmente.
Lidiar con retos internos
Escuchar.
El líder debe escuchar las reacciones y comentarios de las personas ante sus ideas, planes u opiniones. Es necesario escuchar más de lo que se habla. Se debe escuchar a un amplio rango de personas, no sólo a quienes concuerdan con uno. Se debe intentar averiguar por qué piensan o se sienten así y asumir que todos tienen algo importante que decir. Si se escuchan las mismas cosas de un número de diferentes y diversas fuentes, se debe al menos considerar la posibilidad de que están en lo correcto. Si esas fuentes saben de cosas que el líder hacer y que puede cambiar, éste les debe dar la oportunidad de expresarlas y de ser escuchadas.
Pedir retroalimentación de 360 grados…y usarla.
El líder debe tratar de obtener retroalimentación (la visión que otras personas tienen sobre él) de todos a su alrededor – equipo, voluntarios, junta directiva, participantes, personas de otras organizaciones o grupos con los que trabaja –, es decir de todos con quienes se trabaja de alguna manera. Como cuando se escucha, si se escucha lo mismo de varias de fuentes diferentes, entonces probablemente es cierto. Se debe actuar con base a ello. Toda la retroalimentación del mundo no será de ningún provecho a menos que se haga algo con ella.
Ver lo que está pasando alrededor.
¿Es el líder el centro de la controversia y el caos? ¿O la calma y el buen sentir parecen residir adonde quiera que éste vaya? Es posible que la respuesta recaiga en algún lugar entre esos extremos, pero probablemente esté más cerca al lado de la calma y el buen sentir. Aun si se está involucrado en una batalla con las fuerzas del mal, el líder puede infundir la calma en sí mismo y en aquellos con quienes trabaja. Al mismo tiempo, el grupo puede ya estar en la cima del mundo, y el líder y sus colegas pueden sentir que aún se están escalando montañas, si ese es el tipo de atmósfera que se quiere crear.
Otra pregunta a hacer es si las personas con las que se trabaja son felices y entusiastas. Si la iniciativa está cubriendo sus necesidades, probablemente sí lo son. Si el líder es insensible e impaciente, si escoge favoritos, si no está comprometido con ellos y con la causa o si es verdaderamente intolerable, esas personas probablemente desean estar en otro lugar. Echar un vistazo alrededor dice mucho sobre cómo está haciendo su papel el líder.
Pedir ayuda para enfrentar retos internos.
A la mayoría de las personas se les dificulta cambiar por sí mismos. Un psicoterapeuta, un buen amigo, un colega perceptivo o un clérigo de confianza puede ayudar a una persona a adquirir perspectivas sobre asuntos que parecen difíciles de enfrentar. Muchas personas recurren a la meditación o algún tipo de auto-descubrimiento para ayudarse a comprenderse a sí mismos y para pasar por una situación difícil. Uno no debe sentir que tiene que hacerlo por sí solo.
Retos derivados de la naturaleza del rol de liderazgo
Una posición de líder trae consigo demandas únicas. Los líderes pueden ser vistos como figuras de autoridad, como redentores, como reparadores de cosas rotas, como guías espirituales, como mentores, como modelos, como inspiradores, como maestros…en breve, pueden ser vistos como los otros decidan verlos. Esto conlleva una serie de retos, además de aquellos relacionados con las otras responsabilidades del liderazgo. Algunos de los problemas con los que los líderes tienen que lidiar, específicamente porque son líderes son:
- Preservar y comunicar la visión. Como el guardián de la visión de un grupo, depende del líder recordarle a todos cuál es la visión, tenerla en mente en todo lo que el grupo u organización hace, protegerla de los financiadores u otros que intentarían cambiarla... y asegurar que ésta evolucione, de ser necesario, según los cambios de circunstancias, las necesidades de la población meta o la información disponible. Esto significa no distraerse del panorama general debido a asuntos cotidianos (incluso cuando esos asuntos sean tratados y solucionados). También significa no sustituir otro, objetivo menor (obtener suficiente financiamiento para comenzar un programa específico, por ejemplo) que puede ser contrario a la verdadera visión de la organización.
- Mantener las labores cotidianas bajo control mientras se continúa siguiendo la visión. No se puede mantener la visión sin asegurarse de que haya papel en la impresora, de se entiendan las implicaciones legales de una acción que se planea hacer, de que las personas saben lo que se supone que tienen que hacer cierto día, de que hay suficiente dinero en efectivo en el banco para pagar las nóminas y de que hay alguien que conteste el teléfono, que pague las cuentas y que busque financiamiento. Ésas no son necesariamente todas las cosas que un líder deba hacer por sí solo (aunque ciertamente hay organizaciones donde eso es lo que sucede), pero él es responsable de asegurar que se hagan y que las cosas funcionen bien. Independientemente de cuán transformador sea un líder, éste no puede lograr mucho si la infraestructura no funciona.
- Poner el ejemplo. Si el líder quiere que las otras personas del grupo muestren respeto mutuo, trabajen arduamente, adopten la visión y misión de la organización, incluyan a todos en sus ideas y decisiones, éste debe empezar por hacer las mismas cosas y comportarse de la forma que desea que otros lo hagan. Un líder que le grita a los demás, no consulta a nadie y asume que su palabra es la ley, predispone al resto, intencional o no intencionalmente, a ser de la misma forma. Un líder que actúe en colaboración e incluyentemente creará una organización que funcione de manera similar.
- Mantener la efectividad a lo largo del tiempo. Una de las lecciones más difíciles del liderazgo es que nunca acaba. No importa cuán bien vayan las cosas, no importa cuán exitosa sea la agrupación u organización o iniciativa – a menos que vaya dirigida a lograr un objetivo muy específico y en un tiempo limitado – el líder tiene que cuidarla para siempre. Incluso si se aprueba una ley o se obtiene una manera de obtener dinero para la causa incluida en el presupuesto estatal, el líder tiene que trabajar para mantener las ganancias. Si se está llevando a cabo dirigiendo una intervención comunitaria, se debe reclutar participantes, refinar los métodos, hacer más trabajo social, recaudar fondos… indefinidamente. Mantener la efectividad es una cuestión tanto de monitorear lo que se hace como de trabajar para mejorarlo, y de mantener el entusiasmo dentro del grupo. Es parte del rol del líder mantener su propio entusiasmo y motivación, y comunicarlo y transferirlo a otros.
- Evitar el agotamiento. Este es un desafío no sólo para los líderes, porque un líder que se agota puede afectar los trabajos de una organización completa. Un líder agotado es producto de sentirse abrumado por la carga de trabajo, las frustraciones, el estrés y las demandas de tiempo de la posición, multiplicado por el número de años empleados en ello. Puede llegar al punto en donde el líder ya no se preocupa por la visión, el trabajo de la agrupación o cualquier cosa excepto su regreso a casa. Para ese momento, el resto de la agrupación probablemente está luchando, sintiéndose desorientado y sin timón. Es crucial que los líderes aprendan a reconocer los indicios del agotamiento y – dependiendo de cómo estén en sus vidas y de un número de factores – encuentren formas de renovar su compromiso o decidan partir.
Tal vez un poco más atemorizante que el agotamiento es el desgaste – la pérdida de pasión e intensidad que pueden provenir de la familiaridad y un largo servicio. El líder puede todavía estar interesado en lo que hace, pero el entusiasmo simplemente ya no está allí. En muchas formas, esta condición puede ser más difícil de lidiar que el agotamiento. Al menos si el líder se siente agotado, es obvio: si está desgastado, especialmente si esto ha sucedido por un largo período, ni él mismo ni otros pueden haberse dado cuenta.
- Encontrar apoyo. Los clichés con frecuencia se convierten en clichés porque son verdaderos. El trabajo del líder es muchas veces incomprendido, más que todo porque un buen líder trata de hacer que las cosas parezcan ligeras de manera que los demás no se den cuenta de la cantidad de trabajo que está realizando. Puede que el líder no tenga a nadie con quien compartir sus preocupaciones y tenga que encerrarse en sus propias cavilaciones porque los otros no reconocen la cantidad de trabajo y naturaleza de su contribución. Sin embargo, ¿cuándo puede él/ella desahogarse? Como se mencionó anteriormente, los líderes son seres humanos; necesitan apoyo y sentirse reconfortados tanto como los demás, y es importante que lo tengan.
Lidiar con retos originados de la naturaleza del rol de liderazgo
Entonces, ¿cómo se puede ser líder y al mismo tiempo funcionar como ser humano? Hay cosas que una persona puede hacer para retener tanto su sanidad como su destreza.
Crear mecanismos para reafirmar la misión.
Es necesario hacer reuniones ocasionales y retiros, al menos anuales, para discutir la visión y renovar el compromiso. Esto le servirá al líder para volver a la visión para ver si aún resuena (y para trabajar en ello de ser necesario) y para renovar sus propósitos y los de otros y perseguirlos. Le ayudará a recordar por qué está haciendo lo que hace en primera instancia, le dará una oportunidad para trabajar en la solidaridad grupal e - idealmente – lo dejará sintiéndose fresco y listo para continuar.
Compartir la carga.
El líder necesita rodearse de personas positivas que compartan la visión de la iniciativa. Si puede encontrar a otras personas, competentes y comprometidas, a quienes les pueda delegar algunas de las tareas del liderazgo, se quitará presión de encima y fortalecerá a su grupo. Uno de los grandes errores que un líder puede cometer es sentirse amenazado por las habilidades de otros. De hecho, compartir la responsabilidad con personas capaces hace al líder más efectivo y fortalece su liderazgo.
Tener personas competentes de quienes depender también significa que se pueden crear sistemas que se sabe funcionarán. El mantenimiento de la organización se hace mucho más fácil y se tiene más tiempo para dedicarse a alcanzar la visión.
Encontrar a un individuo o grupo con quien(es) discutir las realidades del liderazgo.
En muchas comunidades, algunos líderes de organizaciones se reúnen con cierta regularidad para hablar, con otros que realmente los entienden, sobre las dificultades y recompensas de su trabajo. Tales arreglos pueden ser una valiosa arma contra el agotamiento y también pueden ayudar a los líderes a darse una idea de cómo funcionan en ese papel. Este tipo de eventos puede presentarles formas alternativas de hacer las cosas, así como darles una oportunidad de desahogo y de darse cuenta de que no están solos.
Asegurarse de tener tiempo para sí mismo.
El financiador y director de una organización prominente una vez trabajó durante siete años sin un día libre – incluyendo los domingos. Son 2,557 días seguidos de trabajo (eso incluye los días de dos años bisiestos, para aquellos de ustedes que están haciendo los cálculos). Incluso si esto no causara agotamiento, no es bueno para la creatividad o para la comprensión del mundo del líder. Todo se vuelve trabajo o está relacionado a él: no existe otra realidad, y el liderazgo se convierte en todo a lo que esa persona se dedica.
Para mantener la perspectiva y sentirse fresco, es necesario tomar tiempo para otras cosas y salirse un poco de la organización o iniciativa. Es importante que el líder tenga alguna actividad que lo aleje de sus preocupaciones diarias y que tome días libres de cuando en cuando. Algunas personas meditan todos los días, otras tocan algún instrumento regularmente, otras participan en actividades deportivas o de salud. La actividad de escape del líder no tiene que ser una cosa de todos los días, pero debe ser algo que le encante y que desee con ansias hacer y debe ser frecuente y regular. Puede ser tan simple como hacer una caminata con sus hijos por una hora cada tarde – lo que sea que relaje su mente y alimente su alma. El tiempo libre incrementará su efectividad.
El director de programa de un centro comunitario de estudios superiores negoció un mes libre cada verano, durante el cual no sería llamado o contactado, sin importar lo que sucediera. Él y su familia se irían, sin decirle al centro de estudios dónde estarían y él haría su mejor esfuerzo por olvidarse del trabajo en ese mes. Al final de las vacaciones, volvía recargado, normalmente con nuevas ideas, y listo para comenzar el año escolar.
Dependiendo de cómo se tome, el liderazgo puede ser un camino difícil y solitario o un emocionante viaje colaborador hacia un nuevo lugar. Entre más estrategias (y más útiles) se pueda encontrar para enfrentar los retos, se tienen mejores posibilidades de ser un mejor líder.
Para resumir
El liderazgo conlleva numerosos retos. Éstos se pueden dividir en tres categorías: externos (de personas y situaciones); internos (desde el interior del líder mismo); y originados de la circunstancia de ser líder. Estos desafíos con frecuencia surgen en períodos de inestabilidad o cambio, como cuando un programa o período de trabajo está empezando o terminando o cuando un grupo u organización está en transición. Algunos son concretos y limitados – lidiar con una situación particular, por ejemplo –, pero muchos son más abstractos y continuos, tales como mantener al grupo enfocado en su visión a largo plazo.
Hay estrategias que pueden ayudar a afrontar todos los tipos de retos, éstas incluyen:
- Ser dinámico
- Sea creativo
- Tomar el conflicto “por los cuernos”
- Buscar terreno común
- Ser objetivo
- Ser colaborador
Para los retos internos, algunas estrategias son:
- Escuchar
- Retroalimentación de 360 grados
- Ver lo que está ocurriendo alrededor
Finalmente, hay estrategias para lidiar con aquellos retos que surgen directamente de la circunstancia del liderazgo:
- Crear mecanismos para reafirmar la visión
- Compartir la carga
- Encontrar apoyo mutuo en quienes comparten la misma experiencia
- Tomar tiempo para sí mismo
Si se pueden emplear algunas o todas estas estrategias para lidiar con los retos que trae el liderazgo, hay grandes probabilidad de ser un líder efectivo y exitoso.
نویسنده
Phil Rabinowitz
Resources
Recursos en línea
The Center for Creative Leadership
The Center for Strategic Management
The Connective Leadership Institute
The Challenges Leaders Face Around the World: More Similar than Different is a white paper from the Center for Creative Leadership by William A. Gentry, Regina H. Eckert, Sarah A. Stawiski and Sophia Zhao.
Emerging Leadership in Nonprofit Organizations: Myths, Meaning and Motivations by the Leadership Academy of the Center for Creative Leadership.
Leadership styles and problem solving - deBono's Six Hats
Recursos impresos
Burns, J. (1995). Leadership. New York, NY: Harper Collins.
Gardner, H. (1996). Leading Minds: An Anatomy of Leadership. New York, NY: Basic Books.
Gardner, H., & Howard G. (1998). Extraordinary Minds. New York, NY: Basic Books.
Gardner, J. (1993). On Leadership. New York, NY: Free Press.
Greenleaf, R. (1983). Servant Leadership: A Journey into the Nature of Legitimate Power and Greatness. Mahwah, NJ: Paulist Press.
Machiavelli, N. (1998). The Prince. Chicago: University of Chicago Press.
___Se buscan los retos del liderazgo en fuerzas externas (personas, situaciones, políticas, etc.)
___Se buscan los retos del liderazgo dentro de sí mismo (inseguridad, defensiva, indecisión, impaciencia, intolerancia, falta de objetividad).
___Se buscan los retos del liderazgo en las circunstancias de ser un líder (comunicando la visión, manejando el día-a-día, poniendo el ejemplo, evitando el agotamiento, etc.)
Para lidiar con los retos externos del liderazgo, el líder:
___Es dinámico
___Es creativo
___Enfrenta el conflicto “por los cuernos”
___Busca terreno común
___Se mantiene objetivo
___Es colaborador
Para lidiar con los retos internos del liderazgo, el líder:
___Escucha
___Invita la retroalimentación
___Ve lo que está ocurriendo a su alrededor
Para lidiar con los retos del liderazgo que surgen de la posición misma del liderazgo, el líder:
___Crea mecanismos para reafirmar la visión de la iniciativa
___Comparte la carga
___Encuentra apoyo mutuo en quienes comparten la misma experiencia
___Toma tiempo para sí mismo
-
¿Quiénes son los líderes potenciales?
-
¿Por qué buscar y motivar a los líderes potenciales?
-
¿Qué es desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida?
-
¿Cuáles son las pautas generales para fomentar el desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida?
En la vida de una persona existen muchas oportunidades de liderazgo y de desarrollo de dicha capacidad. Algunas personas se convierten en líderes a temprana edad –presidente de la clase de octavo grado, instigador general de los juegos y travesuras del barrio, capitán del equipo de baloncesto del colegio. Algunos de éstos continúan hasta convertirse en las personas que mueven y sacuden a su generación. Sin embargo, muchos nunca pueden llegar a asumir puestos de liderazgo o actuar como líderes otra vez. Otros se desarrollan en su capacidad de liderazgo de forma más lenta, tomando el camino de lo que consideramos “normal”: educación superior, una serie de trabajos y experiencias cada vez más responsables que culminan en un puesto formal de liderazgo (vicepresidente o presidente (CEO, por sus siglas en inglés) de una compañía, director de una organización de salud o de servicio humano, director de una escuela.)
Muchas personas maduran tardíamente, por lo que se convierten en líderes mucho más tarde en la vida, incluso tal vez en la vejez. Un gran número de personas nunca asume un rol de liderazgo, excepto tal vez de manera breve en situaciones informales (escoger equipos de softbol, encontrar el camino cuando todos están perdidos en el bosque, pensar en la solución que salve el contrato). Algunos se hayan en posiciones de liderazgo (maestro, entrenador) pero varían en cuanto a cuán bien se desempeñan como tales. Las variaciones son innumerables, tal y como las variaciones en los individuos son incontables.
Siempre se necesitan buenos líderes. Los líderes logran que las cosas ocurran en todo nivel, desde las familias hasta los gobiernos nacionales. Aunque algunas personas tienen más potencial para convertirse en líderes que otras, muy pocos se pueden desarrollar como tales si no cuentan con la experiencia y el apoyo necesarios. Esta sección habla sobre cómo promover el liderazgo en los diferentes periodos de la vida de las personas.
¿Quiénes son líderes potenciales?
Si ha estado leyendo el Capítulo 13 hasta el final, probablemente se esté cansando de escuchar que muy pocas personas nacen líderes… pero es cierto. La mayoría de líderes se convierten en líderes al aprender a hacerlo, a menudo de manera dolorosa y a lo largo de un extenso periodo de tiempo. Muchos ni siquiera se consideran líderes, simplemente hacen lo que les parece lo correcto y otras personas los siguen. Muchos otros lideran sólo en situaciones específicas o muy pocas veces durante sus vidas.
Un gran número de personas, probablemente la gran mayoría, nunca se convierten en líderes del todo. Una vida de obediencia a la autoridad, una necesidad de conformarse, el miedo al riesgo o el deseo de evitar la responsabilidad pueden reducir las posibilidades de liderazgo. Otros pueden nunca ver la oportunidad, pensar que no tienen las habilidades o ser callados o tímidos y no percibirse ellos mismos como “líderes”.
Esta sección asume que casi todas las personas son capaces de ser líderes en algún momento y lugar de sus vidas. Esto no significa que todos asumirán un puesto de liderazgo, sino más bien que la posibilidad está ahí. Los líderes en potencia se encuentran en todas partes, aunque su momento no llegue por un buen tiempo. Por esta razón, tiene sentido asumir que todas las personas necesitan desarrollar habilidades de liderazgo, así como la seguridad en sí mismos y la habilidad de usarlas cuando el momento se presente.
Asimismo, es importante buscar aquellos que poseen habilidades “naturales” de liderazgo: buenos comunicadores, iniciadores (o instigadores), aquellos que toman riesgos razonables, aquellos que escuchan seriamente, personas que ven más allá del horizonte inmediato. Estas personas son las que especialmente necesitan ser cultivadas, ya que muchas de ellas se verán empujadas a posiciones de liderazgo aunque no lo quieran. Necesitan estar listas.
¿Por qué buscar y motivar a los líderes potenciales?
Casi todas las cosas significativas que ocurren en el mundo comienzan con un líder o grupo de líderes a quienes les importa algo lo suficiente y por ende organizan y llevan a los otros hacia un objetivo. El objetivo puede o no ser admirable - Martin Luther King impulsó el Movimiento de los Derechos Civiles; Hitler fue un genio al movilizar a los alemanes hacia los fines equivocados –pero es muy difícil que se cumpla sin un líder que dirija a los otros hacia éste.
Sin embargo, no siempre se necesita un líder para llevar a cabo un objetivo noble. A veces una persona está en el momento y lugar adecuados: para minimizar el pánico y ayudar a las personas a encontrar la salida de un edificio en llamas, por ejemplo, o para levantar los ánimos o para encontrar la estrategia apropiada en medio de una exhaustiva y frustrante campaña de apoyo. En algunas ocasiones 30 segundos de liderazgo pueden ser tan importantes como los meses o años que usualmente nos imaginamos.
Durante la Guerra de 1812, un hombre ordinario contuvo una invasión estadounidense a suelo canadiense en unos pocos minutos. En la batalla de Queenston Heights en Notario, el comandante defensor británico, el General Brock, fue asesinado al inicio de la pelea. El frente británico vaciló, pero un oficial de la milicia local, un joven abogado de apellido McDonald, reunió las tropas con un acalorado discurso y las llevó adelante. Aunque McDonald también murió en la batalla, los estadounidenses fueron derrotados gracias a su acción. Si no hubiera sido por él y su media hora de liderazgo, la historia hubiera sido considerablemente diferente.
El liderazgo tampoco tiene que ser algo dramático. Un respetado atleta de colegio puede influenciar a sus amigos con su ejemplo de no consumir alcohol o de hacer sus tareas y hacer buenas preguntas en clase. Un ciudadano de la tercera edad, al convencer a sus amigas de formar un grupo para caminar, puede prolongar y mejorar sus vidas. Alguien que escribe dos o tres cartas bien razonadas al Editor puede comenzar a ser percibido como un representante de la comunidad.
Las comunidades, los esfuerzos de apoyo, así como las localidades y las organizaciones basadas en las comunidades necesitan de estas personas así como la sociedad necesita a los Martin Luther Kings. Ellos logran que el crecimiento y el cambio positivo sean posibles, y mejoran la calidad de vida para todos. Pero este tipo de personas no se encuentran en todo lado: las personas adecuadas usualmente asumen el rol de líderes cuando han tenido la experiencia que los hace sentir capaces.
¿Qué es desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida?
Nunca es demasiado temprano para ayudar a las personas a entender el concepto de liderazgo y su propio potencial para esto. Cualquier momento –tanto en la vida personal de la persona y como en una experiencia en particular o situación –es un momento apropiado para dirigir y promover el desarrollo del liderazgo. El desarrollo personal y cognitivo (del pensamiento) de una persona, sin embargo, tienen mucho que ver con cuáles tipos de experiencias le son significativas. Al analizar el desarrollo del liderazgo durante diferentes edades y etapas de las vidas de las personas, es importante pensar sobre lo que es apropiado tanto para lo que ellos pueden comprender como dónde se encuentran en las jornadas de sus vidas.
En esta parte de la sección, vamos a discutir sobre el liderazgo en las diferentes etapas de las vidas de las personas y vamos a examinar algunas formas de promover el desarrollo del liderazgo en esas etapas.
Infancia
Muy a menudo existe la competencia por el liderazgo entre los niños jóvenes –ser el capitán del equipo (y poder escoger los otros jugadores), ser el primero en hacer algo, caminar al inicio de la fila. No obstante, para los niños el liderazgo se resume a un privilegio o atención, sin ninguna responsabilidad que lo acompañe. (Existen algunas personas para quienes este concepto se extiende hasta la edad adulta). Sin embargo, usted puede trabajar en desarrollar las habilidades de liderazgo de los niños jóvenes utilizando ejemplos y experiencias que son apropiadas para el desarrollo de su razonamiento lógico, interpersonal y moral.
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
- Deportes y juegos. Para los pre-adolescentes, las posibilidades de liderazgo a menudo surgen a través de los deportes y los juegos. Algunos chicos parecen saber instintivamente cómo liderar, mientras que otros, que pueden ser más talentosos, se preocupan más por su propio desempeño y por recibir el reconocimiento por ello. Al elogiar a un niño que corre a darle ánimo a un portero al que le acaban de anotar y que asume la responsabilidad de sus propios defectos y trabaja para corregirlos –o al sugerir que sería un buen capitán – podemos comenzar a esclarecer qué tipo de comportamiento define a un líder.
- Escuela, campamento y otras situaciones institucionales. En la escuela, campamento, y otras situaciones donde los proyectos y las reuniones son la norma, le podemos dar a cada niño la oportunidad de liderar una actividad o reunión diferente. Conforme los niños crecen, pueden asumir más y más responsabilidades de dicho liderazgo, tales como realmente planear la actividad o ayudar a establecer la agenda de la reunión.
- Proyectos comunitarios. Otra manera de fomentar el desarrollo del liderazgo en los niños es promover la idea de que asuman proyectos comunitarios o de que traten de corregir problemas de forma apropiada. Los niños pueden asumir roles de liderazgo en proyectos tan diversos como el limpiar un lote baldío y llevar a cabo una campaña de apoyo.
Dos niñas de 11 años en Massachusetts iniciaron y llevaron a cabo exitosamente una campaña para prohibir el fumado en los edificios del pueblo y en los restaurantes. Escribieron e hicieron circular una petición, reunieron partidarios y finalmente llevaron su petición al Consejo de la Ciudad, el cual pasó una prohibición al fumado. Las dos niñas declararon al periódico que ellas no creían que habían logrado algo de suma importancia: simplemente habían visto un asunto importante para ellas y habían hecho algo al respecto.
En todos estos casos, es importante enseñarle a planear a los niños con el fin de que tengan posibilidades de éxito. También podemos señalar la mayoría del proceso y la idea de un buen liderazgo al enfatizar algunas de sus características conforme aparecen: servicio, responsabilidad, escuchar, dar un buen ejemplo, incluir a todos, tratar de ayudar a todos para que puedan dar lo mejor, compartir el poder, motivar a todos hacia el objetivo, etc.
La mayoría del tiempo también podemos dejar que los niños encuentren la solución a sus propios problemas por sí mismos. El sacar a los niños constantemente de apuros no conduce al desarrollo de las habilidades de liderazgo. Tal vez lo más importante es poder demostrar un buen liderazgo en la interacción con los niños al tratarlos con respeto y reconocer sus habilidades al mismo tiempo que se les provee de una estructura que les permita funcionar de manera segura.
Adolescentes
Trabajar con adolescentes es complicado. La mayoría todavía son niños atrapados en cuerpos de adultos. Se encuentran totalmente confundidos sobre a cual mundo deben pertenecer (aunque ellos creen saber la respuesta) y el hecho de que a menudo se les trata como niños pero se espera que se comporten como adultos no ayuda a resolver el asunto. Son animales de manada que insisten, en conjunto, en que son completamente diferentes el uno del otro, aún cuando luchan por no ser percibidos como distintos por sus semejantes. Son tremendamente centrados en sí mismos y duermen demasiado. A pesar de –o tal vez debido a –todo esto, tienen unas características maravillosas que convierten a este periodo en un excelente momento para el desarrollo del liderazgo.
- Son idealistas. El concepto de la justicia, aunque no siempre se entiende claramente, ocupa un lugar primordial en sus mentes y usualmente están dispuestos a pelear por lo que les importa. Aunque esto puede resultar frustrante para los adultos a su alrededor, en realidad es una cualidad admirable que puede utilizarse para ayudarles a aprender a pensar como líderes.
- Trate de mantener el mismo ritmo de los adolescentes de 16 años que están haciendo cualquier cosa. Tienen una energía sin límites una vez que se están involucrados en algo.
- Son entusiastas. Si encuentran la actividad indicada, se entregarán por completo e involucrarán a sus amigos también.
- No tienen suficiente experiencia como para asumir que no pueden lograr algo. Esto puede sonar insolente, pero no lo es. El partir de la suposición de que se puede ser exitoso en algo es tan solo la mitad de la batalla. Ciertamente existen chicos que han sido maltratados hasta el punto de no creer que son capaces de mucho más, pero también hay muchos más que no ven esto como un problema.
- Su remuneración es barata. Lo que la mayoría de los adolescentes ansía son otros adolescentes y comida. Si usted les puede proveer ambos, puede mantenerlos interesados.
Dadas estas características, ¿cómo se puede introducir a los adolescentes al liderazgo?
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
- Deporte. Los equipos de deporte funcionan como un escape para algunos, pero al llegar a la adolescencia la habilidad atlética es mucho más necesaria para el liderazgo en esta área. Para aquellos que tienen talento, los deportes pueden ser una manera de demostrar y probar el liderazgo.
Ya que a menudo las personas imaginan que los deportes son el trampolín hacia el desarrollo del liderazgo para los adolescentes, vale la pena prestarle un poco de atención aquí. Se da por un hecho que los deportes crean líderes. También se da por un hecho que los deportes crean –o atraen – y fomentan la existencia de matones insensitivos, sexistas, intolerantes y que toman mucho. Ambos estereotipos tienen algo de cierto. Mucho depende de la atmósfera que creen los entrenadores y las comunidades.
Si el liderazgo que los atletas adolescentes ven se basa en valores fundamentales –trabajo duro, respeto, tolerancia, honestidad, dar lo mejor de sí mismo –y queda claro que el comportamiento estereotipado de “atleta sin cerebro” es inaceptable, es muy probable que los adolescentes absorban dichos valores. Si el liderazgo que ven –de parte de sus entrenadores, capitanes de equipo, padres y otros – se basa en ganar a toda costa, en el ignorar su comportamiento inaceptable por ser atletas y en ser machos (sin importar su género), entonces estos son los valores que seguramente van a absorber.
Las lecciones positivas del deporte –trabajar duro para alcanzar una meta, siempre dar el mejor esfuerzo, aprender que se puede lograr más de lo que se esperaba, el trabajo en equipo, el aprecio a las habilidades de los otros – pueden y contribuyen al desarrollo del liderazgo en ambos sexos. Existen entrenadores abusivos y comunidades con valores cuestionables en los deportes de hombres y de mujeres. Es la responsabilidad de los padres y de otros que tienen un contacto cercano con los adolescentes, así como de las comunidades, el asegurarse de que los deportes provean oportunidades para el desarrollo de buenos líderes. Toma un pueblo completo para criar a un niño y para ayudarle a ese niño en convertirse en un líder.
Para la gran mayoría de adolescentes que no tienen talentos atléticos existen muchas otras salidas para desarrollar el liderazgo.
- La música y el teatro. Las organizaciones musicales y teatrales, dentro y fuera del colegio, pueden ayudar a los adolescentes a superar la timidez y a aprender sobre comunicación y habilidades técnicas, y además darles la oportunidad de escribir, dirigir, poner en escena y diseñar funciones. La música y el teatro, ya sea como actor, técnico o como parte del reparto de escena, también pueden engendrar un sentimiento intenso de trabajo en equipo y de comunidad, y ayudar a entender como la contribución de todos tiene su lugar en el éxito del todo.
- Grupos y clubes juveniles. Los grupos y clubes juveniles de la iglesia y la comunidad que tienen relación con organizaciones comunitarias y escuelas constituyen otra avenida para el desarrollo del liderazgo. Dependiendo del propósito de la organización, éstas le pueden enseñar a los adolescentes a llevar reuniones, llegar a un consenso, llevar a cabo tareas individual y colectivamente y a alcanzar metas. Los retiros manejados por organizaciones y las experiencias para construir grupos le ayudan a los adolescentes a asumir roles de liderazgo y a aprender la importancia de la planificación, colaboración, motivación a otros, el seguir avanzando hacia una meta y otros elementos del buen liderazgo.
- Involucrarse en asuntos políticos y de la comunidad. Entre las experiencias más poderosas para los adolescentes se encuentran aquellas por medio de las cuales pueden tener un efecto sobre el mundo mayor. Se pueden organizar para provocar algo que es importante para ellos, como la construcción de un parque de patinetas o el que se elimine la hora límite de llegada. El involucrarse en las iniciativas de voluntariado de la comunidad –para limpiar lotes baldíos en el barrio, solicitar votos para un candidato político o una causa, proveer servicios para los adultos mayores con discapacidades, participar en iniciativas para prevenir la violencia –pone a los adolescentes en contacto con adultos que se preocupan, que los hacen sentir –de manera justa –que están realizando algo sustancial para la comunidad y que les dan la oportunidad de asumir posiciones de liderazgo.
En Flint, Michigan, los adolescentes en riesgo ayudaron a crear y a dirigir un exitoso programa de jardines comunitarios. En Santa Bárbara, California, miembros actuales y antiguos de las pandillas que han llegado al acuerdo de renunciar a la violencia reciben una beca de $50,000 para utilizar en el desarrollo de la comunidad. El primer año de este programa, estos pandilleros endurecidos por las calles decidieron utilizar el dinero de la beca para comida y asegurarse de que ninguno de los niños más jóvenes tuviese hambre. Los adolescentes pueden sorprenderle si usted les da la oportunidad.
- Actividades al aire libre que desafíen los límites. Outward Bound y otros programas similares pueden ayudar a construir la confianza y proporcionar numerosas oportunidades para el desarrollo de las habilidades de liderazgo. Estos programas ayudan a los adolescentes a entender la necesidad de trabajar en equipo y de la confianza en sí mismos, les asignan responsabilidades y le dan la oportunidad a aquellos que no son atletas de brillar en actividades físicas. Le demuestran a los adolescentes que pueden exceder lo que ellos consideraban sus límites, mejorar la confianza y el auto-control, y les ayudan a aprender a lidiar con la adversidad, todo lo cual es vital para el buen liderazgo.
Tradicionalmente, las actividades de exploración (“scouting” en inglés), bajo una nube por su exclusión de los homosexuales, han dotado a los adolescentes de ambos sexos de oportunidades para ganarse y ejercer el liderazgo. Sin embargo, muchos consejos locales han repudiado o desafiado la posición nacional. Estos modelan un liderazgo ético a la vez que continúan proporcionando de experiencias tradicionales de exploración a los adolescentes en el campo del desarrollo del liderazgo.
Estudiantes universitarios y otros jóvenes adultos
Los jóvenes adultos de edad universitaria y más (aproximadamente 18-25) todavía tienen mucho del idealismo y el entusiasmo de los adolescentes. Debido a su desarrollo tanto físico como emocional y a su mayor experiencia y libertad, sin embargo, generalmente tienen mejor juicio y una comprensión algo más realista de cómo funciona el mundo. Muchos están listos y asumen posiciones reales de liderazgo en este momento.
Irónicamente, mientras que los jóvenes adultos ocupan la mayor parte de los puestos de primera entrada en los servicios humanos, también constituyen uno de los grupos más resistentes dentro de las poblaciones meta. Muchas veces ocupados con sus trabajos, encontrar sus identidades adultas, relaciones y ser padres, parecen tener poco tiempo o disposición para participar en intervenciones o iniciativas comunitarias. Para los adultos jóvenes en esta posición, este puede ser un momento de retirarse temporalmente de la pista: el desarrollo del liderazgo o las oportunidades reales de liderazgo simplemente pueden no ser atractivos para ellos en este punto.
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
- Empresariado. Durante el auge tecnológico de finales de los 90’s, muchos jóvenes (de hasta unos 20 años) fundaron sus propias compañías mientras todavía estaban en la universidad (o la abandonaron para hacerlo). El portal de Internet Yahoo, por ejemplo, fue fundado por un grupo de estudiantes de pregrado. Los adultos jóvenes también han funcionado como empresarios sociales, formando o guiando intervenciones y organizaciones comunitarias.
- Política. En los sesentas, los estudiantes universitarios (algunos de los cuales se hicieron famosos a nivel nacional cuando todavía eran adolescentes) proporcionaron mucha de la mano de obra y del liderazgo tanto en el movimiento de los Derechos Civiles como en el movimiento en contra de la Guerra de Vietnam, así como para la campaña presidencial de Gene McCarthy en 1968. Algunos, como John Lewis y Tom Hayden continuaron su fama nacional más tarde en su vida. Los jóvenes adultos también se postulan para puestos políticos electivos –un comité universitario local, por ejemplo, ha elegido al menos dos miembros de 21 años en las últimas dos décadas.
- Aprendizaje de servicio. Muchas universidades han patrocinado tradicionalmente organizaciones comunitarias de servicios con personal estudiantil y continúan haciéndolo. Asimismo, el aprendizaje del servicio –estudiantes que reciben instrucción y crédito por participar en servicios comunitarios o que deben llenar un requisito de servicio comunitario para graduarse –se ha convertido en un elemento de numerosas universidades. Además de introducir a los estudiantes a una parte del mundo real sobre la cual tal vez no han tenido conciencia, estos programas, a menudo dirigidos por estudiantes, proporcionan una variedad de oportunidades de liderazgo.
Durante la universidad, participé en una organización de servicio social voluntario dirigida por estudiantes que manejaba varios programas para poblaciones metas que incluían desde los niños en desventaja y los prisioneros hasta los adultos mayores. Después de convertirme en líder de equipo en una casa de asentamiento fundada por estudiantes, eventualmente, como estudiante de cuarto año de colegio, fundé y dirigí un programa educacional para niños jóvenes. Dicha experiencia ha sido sin duda la más educativa e importante de mis años universitarios, tanto porque me guió hacia mi trabajo en la vida como porque me demostró las muchas recompensas y dificultades del liderazgo.
- Empleo. Muchos adultos jóvenes y estudiantes universitarios entran en el recorrido de sus carreras en este momento de sus vidas. Los primeros trabajos, trabajos de verano o los trabajos de educación cooperativa los pueden familiarizar con recorridos de carrera específicos y darles la primera prueba sobre el liderazgo. Los trabajos diseñados para aquellos que estudian y trabajan en la universidad se pueden convertir en puestos de supervisor eventualmente. Aquellos que no van a la universidad pueden encontrarse asignados a roles de líderes de grupos, capataces o incluso empleadores cuando apenas han salido de su adolescencia. La industria de alta tecnología todavía ofrece regularmente puestos de liderazgo para personas que acaban de terminar la universidad.
- Programas de servicios patrocinados por el gobierno. Puestos en Los Cuerpos de Paz, VISTA, and AmeriCorps han generado que grandes cantidades de adultos jóvenes se encuentren en situaciones donde han tenido que aprender y ejercitar el liderazgo. El hecho de ser expuesto a una cultura desconocida –a menudo sin un entendimiento real del idioma – con, más seguido de lo que se espera, una misión amorfa, puede desarrollar la auto confianza y las habilidades de liderazgo de manera impresionante.
Muchas agencias de servicios humanos, ante la posibilidad de escoger entre dos candidatos igualmente calificados, (uno de los cuales sirvió en los Cuerpos de Paz), casi siempre casi siempre escogen al antiguo voluntario de los Cuerpos de Paz. Saben que esa persona va a tener iniciativa propia, que se sabe adaptar, que es capaz de relacionarse con cualquier otra persona y que se demuestra alegre ante condiciones adversas que acompañan el trabajo comunitario de servicios humanos.
- Organizaciones no gubernamentales y sin fines de lucro. Los estudiantes universitarios y otros adultos jóvenes forman parte del soporte y realizan la mayor parte del trabajo de investigación de campo en organizaciones tales como el Grupo de Investigación sobre el Interés Público (PIRG por sus siglas en inglés) y Amnistía Internacional. Este trabajo puede ofrecer oportunidades de supervisión y exponer a los adultos jóvenes a la dedicación y estilos de los líderes de este tipo de organizaciones.
Padres y otros adultos de mediana edad (25-50)
Esta es la época en la vida donde las personas asumen más puestos de liderazgo. Tanto hombres como mujeres parecen experimentar una necesidad, cerca de la edad de los 30, de organizar sus vidas y de seguir sus metas a largo plazo. A mediados de los 30’s, personas de ambos sexos buscan la independencia, a menudo fundando sus propios negocios o cambiando sus vidas para que sean más consistentes con su visión de ellos mismos. Durante la mediana edad, generalmente en los 40’s o principios de los 50’s, muchas personas cambian de enfoque. Aquellos que se han orientado al trabajo pueden bajar el ritmo y buscar otros intereses o pasar más tiempo con sus familias. Aquellos cuyas vidas se han visto consumidas por las relaciones, ya sea criando hijos o de otras formas, pueden extender su mano hacia un mundo mayor.
Estos son años productivos, la época en que las personas tienden a empezar a crear –a través de la crianza de los hijos, del trabajo, de sus contribuciones a la comunidad o una combinación de varios –el legado que van a dejar al mundo. Es el periodo en que las personas se hayan en mayor disposición y tienen más deseos de asumir puestos de liderazgo y están mejor preparadas para el desarrollo de un buen liderazgo.
Muchas personas mayores en este grupo de edad y aquellas que les siguen actúan como mentores de sus colaboradores y amigos más jóvenes. Esta relación se puede dar en casi cualquier situación, desde un trabajador mayor que ayuda a uno más joven a aprender su trabajo hasta un director de una gran corporación que aconseja a la persona que percibe como su eventual sucesor. El rol de mentor puede ser muy importante dentro del activismo o desarrollo comunitarios, con personas que se involucran por años aconsejando y apoyando a los que van llegando. Las personas con más experiencia en esta situación pueden ayudar a moderar y canalizar el entusiasmo de aquellos con mucho ardor y con tal vez menos comprensión de cuando deben ser apasionados o cuando deben mostrar una actitud más reservada.
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
- Activismo comunitario. Encontrar un asunto local sobre el cual los miembros de una comunidad o de una población meta se sienten apasionados es una manera de involucrarlos en oportunidades de desarrollo de liderazgo y de que realmente lo asuman.
- Organizaciones y asociaciones. Las Iglesias, deportes u otros grupos activos, clubes de servicio (Leones, Kiwanis, Rotarios, etc.) y otras organizaciones relacionadas al trabajo proporcionan oportunidades para asumir puestos de liderazgo a personas en todos los momentos de sus vidas, desde ser capitán de un equipo hasta ser el presidente de un comité de entretenimiento. Las asociaciones profesionales y las uniones también reclutan líderes dentro de sus rangos y a menudo proporcionan a las personas de su primera experiencia en el liderazgo.
Algunas personas se perciben como líderes comunitarios simplemente debido a sus puestos, escojan o no ser líderes. El clero a menudo se encuentra en esta situación, así como ciertos miembros de la comunidad de negocios (quienes son puede variar de comunidad en comunidad), ciertos oficiales de la comunidad (policías y jefes bomberos, por ejemplo), administradores de colegios y universidades y directores de algunas agencias u organizaciones de la salud o del servicio humano (administradores de hospital, por ejemplo).
- Ser padres. Tal vez el puesto de liderazgo menos reconocido, debido a que es muy común, es el de ser padre. Los padres son líderes –y mentores –quieran o no serlo. Lo que ellos modelen y enseñen es lo que sus hijos aprenderán y probablemente llevarán al resto de sus vidas. Los buenos padres usualmente son hijos de buenos padres, así como los padres abusivos a menudo son víctimas ellos mismos de padres abusivos. Es irónico que el rol de liderazgo más común y más importante en la sociedad rara vez se reconozca como tal.
- Experiencias relacionadas al ser padres. El ser padre a menudo lleva a otras experiencias de liderazgo. El deseo de ayudar a sus hijos en la escuela puede llevar a las personas al PTA o Comité Escolar. Ellos pueden ver la necesidad de un jardín de juegos o alguna otra facilidad y ver como logran conseguirlo. O ellos pueden tomar la batuta al tratar de prevenir a la comunidad de la violencia y del abuso de sustancias nocivas.
- Voluntariado. En esta etapa muchos adultos participan como voluntarios en programas comunitarios como tutores de alfabetismo, mediadores, mentores para niños y jóvenes en riesgo, trabajadores de cocinas comunitarias, entrenadores de fútbol, etc. Muchos otros participan como voluntarios en iniciativas comunitarias y nacionales y campañas políticas o en juntas sin fines de lucro o comités de consejo comunitarios. Estos puestos de voluntariado pueden convertirse en oportunidades de liderazgo (director de la junta, por ejemplo) o en puestos permanentes (director de un programa).
- Política local. En las comunidades pequeñas, en particular, los cargos políticos son voluntarios o casi de voluntarios. Por lo tanto, usualmente se consideran más accesibles que en una comunidad donde implican una recompensa financiera y prestigio considerables. La elección en una junta de pueblo, un comité escolar o un consejo de ciudad puede convertirse en la primera experiencia de liderazgo de un adulto.
Ciudadanos mayores (50-65)
Aunque no sean considerablemente diferentes de los miembros del grupo anterior y aunque calcen en muchas de de las circunstancias de liderazgo y de desarrollo del mismo, las personas en este grupo de edad tienen mucha experiencia y pericia. En esta época de sus vidas pueden inspirar mucho respeto y por ende califican como líderes simplemente porque han estado allí el tiempo suficiente. A menudo tienen gran disposición para asumir posiciones de liderazgo en la comunidad: sus hijos usualmente son mayores y se han ido y por lo tanto cuentan con más tiempo para el servicio comunitario.
La gente de esta edad, sean o no miembros de las poblaciones meta o de la comunidad en general, usualmente tiene alguna experiencia de liderazgo en sus vidas similar a la del grupo anterior.
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
- Empleo. Los miembros de este grupo a menudo tienen puestos de liderazgo en sus trabajos, tal vez debido a su antigüedad. Han estado allí el tiempo suficiente para demostrar su habilidad y han sido promovidos.
- Organizaciones y asociaciones. Muchos han pertenecido a alguna organización el tiempo suficiente para haberse convertido en representantes en algún momento.
- Voluntariado y servicio comunitario. Las juntas de las organizaciones comunitarias y de poblaciones rurales usualmente se llenan con personas de este grupo. Su trabajo de voluntariado tiende a orientarse en este sentido, aunque también pueden ofrecerse a trabajar en programas comunitarios e intervenciones.
- Política local. Estas personas ya pueden haber sido electas en cargos políticos locales o haber sido francos con respecto a algún asunto de la comunidad. Por lo tanto, pueden estar más dispuestos a ser líderes políticos de nuevo, a menos que su experiencia haya sido totalmente negativa. Además, debido a su conocimiento de la comunidad y de los asuntos prácticos, pueden ser la mayoría en las juntas y comités de pueblo.
Se denomina a este grupo como ciudadanos mayores porque, mientras que no son pensionados o mayores, muchos han acumulado alguna sabiduría. Usualmente les preocupa menos como los perciben los otros y se enfocan más en resolver los asuntos de forma efectiva. También pueden tener una gran influencia sobre aquellos que los conocen y por ende pueden ayudar a influir el balance de opinión.
Personas pensionadas y adultos mayores
Muchas personas pensionadas o mayores siguen profundamente involucradas en la vida comunitaria. Tienen más tiempo que otros grupos y desean emplearlo en algo significativo. Aquellos que han pasado su vida inmersos en el trabajo y en la familia pueden describir, a veces por primera vez, intereses centrados en la comunidad. Como voluntarios, mentores, trabajadores de medio tiempo en agencias y organizaciones relacionadas a la comunidad y de muchas otras formas, ellos continúan sirviendo a sus conciudadanos.
Los adultos mayores usualmente constituyen un recurso no utilizado en muchas comunidades. Aún aquellos que se encuentran físicamente frágiles tienen un intelecto agudo y tienen mucho que ofrecer. En las poblaciones metas, son los adultos mayores los que usualmente tienen un sentido más claro de tal historia de la comunidad y los que saben donde se hayan enterrados los cuerpos. Pueden convertirse en las personas más importantes en una intervención o iniciativa comunitaria al evitar las dificultades pasadas y adoptar métodos y direcciones que podrían ser efectivos.
Oportunidades para fomentar el desarrollo del liderazgo
Existen numerosas oportunidades de liderazgo y de desarrollo del mismo para este grupo.
- Servicio comunitario. Las juntas y comités comunitarios ofrecen una salida para los talentos de las personas mayores.
- Campañas de apoyo. Las organizaciones que buscan apoyo muchas veces encuentran un recurso inesperado en los ciudadanos mayores que tienen el interés y la pasión –y el tiempo – para trabajar en asuntos que les interesan desde hace tiempo.
- Política local. De nuevo, el tiempo es a menudo clave aquí. Las personas pensionadas pueden tener más disposición que otros – especialmente en comunidades pequeñas donde los cargos electivos son esencialmente un trabajo voluntario – de servir en las juntas de pueblo o como oficiales electos.
- Voluntariado. Muchas personas pensionadas o mayores se ofrecen como voluntarios en agencias comunitarias y en organizaciones tales como Comidas sobre Ruedas. Participan en programas como Abuelos Adoptivos, proporcionando relaciones con adultos preocupados por niños en riesgo. Además, se unen a organizaciones tales como RSVP (Retired Senior Volunteer Program, por sus siglas en inglés) y SCORE (Service Corps Of Retired Executives, por sus siglas en inglés), las cuales ofrecen la oportunidad a los adultos mayores de transmitir su conocimiento acumulado. También pueden ofrecerle a organizaciones comunitarias y sin fines de lucro tiempo voluntario a nivel de programas y consultorías gratis con expertos en negocios, contaduría, leyes y otros campos.
¿Cuáles son las pautas generales para fomentar el desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida?
¿Cómo hacer para que las personas de cualquier edad se involucren en el liderazgo? Existen algunas reglas básicas:
Preguntarles.
Muchas personas nunca considerarían la posibilidad del voluntariado y mucho menos de asumir el liderazgo si no se les sugiere. La mejor forma de hacerles saber que pueden ser útiles es preguntándoles. El liderazgo puede ser parte de su petición inicial o puede generarse a raíz de otro rol. Déle seguimiento a su petición con el fin de asegurarse de que si alguien está interesado realmente se involucre.
Comenzar por donde se encuentran las personas.
Provea oportunidades en el nivel en el que las personas se sienten más cómodas. Alguien que nunca ha hablado en voz alta en una reunión probablemente no tenga la disposición para liderar una campaña de apoyo. Si el ser secretario de la liga de bolinche es para lo que esa persona está lista, entonces este es un buen primer paso. Una vez que se sienta cómodo en ese puesto, se le puede convencer de continuar con algo más grande.
Proporcionar oportunidades en el mundo real.
Las experiencias más poderosas de liderazgo son aquellas que tienen un impacto en las vidas de las personas y de aquellos que las rodean. El estar involucrado, simplemente como participante, en un exitoso esfuerzo para apoyar un programa de intercambio de agujas con el fin de prevenir y detener el contagio de SIDA entre los usuarios de heroína o el desarrollo de un área salvaje puede convertirse en un estímulo poderoso para asumir posiciones de liderazgo en esfuerzos similares.
Desafiar a las personas con metas alcanzables.
Es mejor empezar por ser exitosos en algo pequeño que fallar en algo enorme. No es tampoco el caso que los pequeños éxitos no son fáciles de alcanzar, especialmente para aquellos que nunca los han enfrentado antes. Los desafíos deberían ser reales pero no tan grandes como para que no se puedan superar.
Proporcionar la capacitación.
No le pida a nadie que asuma un rol de liderazgo sin ayudarle a que pueda desarrollar suficientes habilidades para llevar a cabo ese rol con éxito. Algunas de las áreas en las que las personas podrían necesitar de una capacitación:
- Habilidades comunicativas
- Planificación
- Facilitación del grupo
- Resolver problemas
- Resolución de conflictos
- Construcción de coaliciones
La capacitación es crucial especialmente para miembros de una población meta que nunca han tenido experiencia en el liderazgo y que pueden no tener la experiencia común de la clase media de participar en los comités o reuniones. Las personas necesitan las herramientas adecuadas para trabajar.
Seguir construyendo el éxito.
Continúe proporcionando oportunidades de liderazgo con niveles de responsabilidad que crecen conforme las personas se encuentran listas para ellos.
Proporcionar apoyo a sus semejantes.
Un mecanismo por medio del cual los líderes – especialmente aquellos que se encuentran en posiciones de liderazgo por primera vez –pueden recibir apoyo de otros que entienden su situación puede mantener el entusiasmo en alto y evitar el desánimo y el desgaste a largo plazo.
Cuando sea posible, proporcionar una estructura institucional para las oportunidades de desarrollo del liderazgo.
Algunos ejemplos son las oficinas de servicios comunitarios universitarios, las cámaras de compensación voluntarias y los programas de servicio comunitario de algunas Cámaras de Comercio. Estas estructuras deberían ofrecer no solo reclutamiento, sino también capacitación, colocación de los voluntarios en las situaciones apropiadas, una red de apoyo y la posibilidad de aumentar las responsabilidades.
Proporcionar modelos de liderazgo efectivo.
El liderazgo participativo, respetuoso y visionario no es intuitivo para la mayoría de las personas: tiene que ser aprendido, idealmente a través de la experiencia del mismo. Si los líderes en potencia han sido expuestos a ejemplos del tipo de liderazgo que funciona y los faculta como tales tienen mayores posibilidades de aprender a practicarlo.
Para resumir
La posibilidad de experimentar el liderazgo y el desarrollo del liderazgo existe a lo largo de las vidas de las personas. Durante la infancia, la adolescencia, los años universitarios y de ser adultos jóvenes, la etapa de ser padres y adultos, los años ciudadanos mayores de mediana edad y demás, existen oportunidades para que virtualmente todas las personas ejerzan el liderazgo de alguna manera y en particular el liderazgo comunitario. El fomentar la posibilidad de asumir puestos de liderazgo de cualquier tipo en las personas y el proporcionar la capacitación para contribuir al éxito de su liderazgo puede acercarlos al liderazgo en los esfuerzos comunitarios.
نویسنده
Phil Rabinowitz
Resources
Recursos en línea
Website of Leadership Development -- articles on leadership development.
The Pew Partnership's publication "Ready, Willing, and Able."
Recursos impresos
Levinson, D. (1978). et al. Seasons of a Man's Life. New York, NY: Ballantine Books.
Sheehy, G. (1977) Passages. New York, NY: Bantam Books.
Volunteer Leadership magazine, published by the Points of Light Foundation, 1400 I Street NW, Washington, DC 20005.
Example: Tireless 'Ms. Jessie' Cultivates Next Generation of Neighborhood Leaders
Jessie Jefferson, 79, is developing a new generation of neighborhood leaders as a consultant and community organizer for a host of neighborhoods: Town Fork Creek, Oak Park, Vineyard, South Roundtop, Seven Oaks, Blue Valley, McCoy, Washington Wheatley, and Independence Plaza.
And she fights for them, arguing for commitments from city department heads and council members to carve out financial support for these neighborhood associations so they can do the work of preserving and growing community power. Read more.
¿Quiénes son los líderes potenciales?
Usted sabe qué:
___Las habilidades de liderazgo son aprendidas
___Casi todas las personas son capaces de convertirse en líderes en algún momento y lugar de sus vidas.
___Las personas con “habilidades naturales de liderazgo” – los buenos comunicadores, los iniciadores, aquellos que toman riesgos, etc. – son las que particularmente necesitan estar listas para ser lanzadas a puestos de liderazgo.
¿Por qué buscar a los líderes potenciales?
___Usted sabe que las personas correctas tienen mayores posibilidades de emerger como líderes cuando han tenido algunas experiencias que los hacen sentir capaces.
Desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo en la infancia:
- Deportes y juegos
- Escuela, campamento y otras situaciones institucionales
- Proyectos comunitarios
- Dejar que los niños resuelvan sus propios problemas sin la intervención de los adultos
- Modelar un buen liderazgo al tratar a los niños con respeto a la vez que se les proporciona una estructura para funcionar de manera segura
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo en la adolescencia:
- Atletismo
- Música y teatro
- Grupos y clubes juveniles
- El involucrarse en asuntos comunitarios y políticos
- Actividades al aire libre que los desafíen
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo para jóvenes universitarios y otros adultos jóvenes:
- Ser empresarios
- Política
- Aprendizaje del servicio
- Empleo
- Programas de servicio patrocinados por el gobierno
- Organizaciones no gubernamentales y sin fines de lucro
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo para padres y otros adultos:
- Activismo comunitario
- Organizaciones y asociaciones
- Ser padres
- Experiencias relacionadas al ser padres
- Voluntariado
- Política local
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo para los “ciudadanos mayores”:
- Empleo
- Organizaciones y asociaciones
- Voluntariado y servicio comunitario
- Política local
___Usted conoce las oportunidades de desarrollo del liderazgo para las personas pensionadas y adultos mayores:
- Servicio comunitario
- Campañas de apoyo
- Política local
- Voluntariado
Algunas pautas generales para fomentar el desarrollo del liderazgo a lo largo de la vida
___Usted les pide a las personas que asuman posiciones de liderazgo
___Usted proporciona oportunidades en el mundo real
___Usted desafía a las personas con metas alcanzables
___Usted proporciona la capacitación
___Usted sigue construyendo el éxito
___Usted proporciona apoyo a sus semejantes
___Usted proporciona una estructura institucional para las oportunidades de desarrollo del liderazgo
___Usted proporciona modelos efectivos de liderazgo
- ما هو الفريق وما هو بناء الفريق؟
- ما هي حسنات الفريق وسيّئاته؟
- متى يجب أن نبني فريقاً؟
- ما الذي يجعل الفريق فريقاً جيّداً؟
- كيف نبني فريقاً؟
في أوائل الأربعينات من القرن الماضي، كُلِّف ج. روبرت أوبيْنهايمِْر بتشكيل فريق للقيام بمهمّة سرّية للغاية عُرِفت بمشروع مانْهاتِن. في نهاية المطاف، عمل معاً الكثير من العلماء الشباب الذين أصبحوا مشهورين في ما بعد، في موقع معزول في لوس ألاموس، في نيو مكسيكو، وهم يطوّرون القنبلة الذرية الأولى. شكّل ذلك إنجازاً بارزاً، خصوصاً أنّ كثراً منهم كانوا شديدي الاعتزاز بأنفسهم. وكان ذلك ممكناً بفضل قدرة أوبينهايمر على تحويل هذه المجموعة إلى فريق حقيقي.
في الرياضة، وهي مجال آخر يتّصف فيه الكثير من المشاركين بالموهبة الهائلة كما بالاعتزاز الشديد بالنفس، تفوز بعض الفرَق لأنّها بكلّ بساطة تضمّ أفضل اللاعبين. ولكن، ثمّة فرَق أخرى تبقى دائماً بعيدة عن المراتب الأولى على الرغم من أنّها تضمّ لاعبين بالمستوى ذاته من المهارة، كما أنّ بعض الفرَق تحقّق البطولة مع أنّها لا تضمّ سوى لاعبين بمستوى عادي. هنا أيضاً، يكمن جزء من السرّ في العمل الجماعي: فمهما كان اللاعبون الفرديون جيّدين، لن يتمكّنوا من الفوز بالعدد نفسه من المباريات كما لو كانوا يعملون متّحدين.
وما يصحّ في العلم والرياضة قد يصحّ أيضاً في العمل المجتمعي. فغالباً ما يكون وراء القادة المجتمعيين الناجحين فرَقٌ جيّدة. وفي حالات كثيرة، قد تنجز الفرَق ما لا يستطيع الأفراد إنجازه.
ويشكّل العمل على فريق ناجح تجربة تعلّمية مهمّة بالنسبة إلى القادة المستقبليين. فهو يبرهن أنّه لا يمكن القيام بكلّ شيء عبر شخص واحد، ويظهر لهم ما يتطلّبه بناء فريق. كذلك، فإنّ القائد الذي سبق أن كان جزءاً من فريق جيّد سيكون قادراً على بناء فرَق جيّدة لأنّه يعلم كيف تبدو وكيف تكون.
والواقع أنّ إحدى أهمّ مهام القيادة تتمثّل في القدرة على تشكيل فريق جيّد ودعم أعضائه ليقوموا بأفضل ما في وسعهم. وسيوفّر هذا القسم دليلاً إلى تشكيل فرَقٍ تستطيع مساعدة منظّمتكم أو مبادرتكم على أن تكون فعّالة، وعلى بناء مثل هذه الفرَق.
ما هو الفريق وما هو بناء الفريق؟
ما هو الفريق؟
ليست الإجابة على هذا السؤال بهذه البساطة كما قد تبدو. فالكلّ يعلم ما هو الفريق: مجموعة من الأشخاص العاملين معاً سعياً نحو غاية مشتركة، صحيح؟ حسناً، في الواقع هذا صحيح وغير صحيح في آن. فالفريق هو فعلاً مجموعة ذات غاية مشتركة، ولكنّ الكثير من المجموعات لديها غاية مشتركة. والفريق يعمل معاً، ولكنّ الكثير من المجموعات تعمل معاً. فأعضاء الكونغرس في الولايات المتّحدة يعملون معاً سعياً نحو غاية مشتركة (إصدار القوانين الفضلى للبلد)، ولكن، لكلّ عضو اهتماماته ومعتقداته الخاصة -- وجدول أعماله الخاص، أو "أجندته" الذاتية. فالكونغرس لا يُعدّ فريقاً أفضل من "فريق" كرة القدم المؤلّف من أطفال في السادسة يلعب كلّ منهم كأنّه الشخص الوحيد في الملعب.
في الواقع، الفريق هو مجموعة من الأشخاص الملتزمين ببعضهم البعض وبالفريق، وبمستوى عالٍ من الإنجاز، وبغاية مشتركة، وبرؤية مشتركة. وهم يفهمون أنّ نجاح الفريق يعتمد على عمل كلّ عضو.
والفريق الجيّد يعمل كجهاز واحد. فالأعضاء لا يعملون معاً سعياً نحو غاية مشتركة فحسب، بل يكمّلون ويدعمون بعضهم بعضاً حتّى يبدو أنّ عملهم لا تعتريه أيّ صعوبات. قارنوا فريق كرة القدم هذا المؤلّف من أطفال في السادسة و"أجندادتهم" الفردية، مع الفريق الوطني البرازيلي في ذروة عطائه. كان يبدو أنّ الكلّ لا يعلمون فقط ما يفعله جميع زملائهم في الفريق، بل ما سيفعلونه لاحقاً أيضاً. فالتمريرات صائبة دائماً، كأنّ نوعاً من القوّة الغامضة بين أعضاء الفريق كانت توجّه ركلاتهم. من دون شكّ، فقد أتى "سحرهم" نتيجة التمارين المتواصلة، ولكنّه كان أيضاً نتيجة شغف مشترك بالإنجاز، ورؤية مشتركة لتلك اللعبة السهلة والتلقائية التي كانت جميع الفرق الأخرى يبدو مربكا.
إذن، يجمع الفريقَ اهتماماً مشتركاً بالإنجاز، ورؤية مشتركة، وهما مختلفان عن الغاية المشتركة. فالحاجة إلى الإنجاز توفّر قوّة دفع. والرؤية لا توفّر غايةً فحسب، بل توفّر أيضاً اتجاهاً وبوصلة لبلوغها. وهي تُبقي الجميع في حركة في الاتجاه نفسه، وبالسرعة نفسها، عاملين معاً على تقليل الاحتكاك وزيادة الكفاءة قدر الإمكان في مسيرتهم.
وتكمن إحدى طرق تقليل الاحتكاكات ضمن الفرَق في التزام أعضائها بالعمل كفريق. فهم مستعدّون للتنازل عن معظم حاجتهم إلى التقدير الفردي من أجل النجاح في بلوغ الغاية. فإنجازات الفريق ككلّ هي التي تصبح مهمّة، وأعضاء الفرَق الجيّدة يحمّلون أنفسهم وبعضهم بعضاً المسؤولية.
وعندما يعمل الفريق بشكل جيّد، يبدو أشبه بفرد واحد يقوم بأمور متعدّدة في آن واحد، بدلاً من أن يبدو وكأنه تجمّع أفرادٍ يقوم كلّ واحد منهم بعمله الخاص. فالكلّ يصبح أعظم من مجموع الأجزاء: أي أنّ الفريق يستطيع أن ينجز كفريق أكثر ممّا قد يحقّقه جميع الأعضاء الفرديين إذا كان كلّ واحد منهم يعمل منفرداً.
ما هو بناء الفريق؟
إذاً، كيف نبني هذا النوع من الفريق، أي مجموعة الأشخاص التي تعمل كوِحدة، حتّى لو كان لكلّ واحد منهم مهمّة مختلفة؟ ثمّة في الواقع طريقتان للنظر إلى بناء الفرَق. الأولى هي تشكيل فريق من الصفر لهدف محدّد. وقد يكون هذا الهدف قصير الأمد (مثلاً: إجراء حملة جمع المال على نطاق محدود) أو أكثر زخماً وأبعد مدى بكثير (إطلاق مبادرة طويلة الأمد تُعنى بتغيير المجتمع المحلّي بشكل دائم، وتكوين فريق عمل لها).
ويحتاج أعضاء الفرَق إلى ثلاثة أنواع من المهارات: المهارات التقنية أو الوظيفية (أي الخبرة في المجال الذي يعملون فيه هم والفريق)؛ وحلّ المشكلات؛ والعلاقات بين الأفراد. والأمر المثالي هو أن نجد أشخاصاً يتحلّون بجميع هذه المهارات، ولكنّ الحقيقة أنّه سيكون عليكم على الأرجح أن تختاروا بعض الأشخاص بشكل خاص لكلّ من نقاط القوّة هذه. وجميعها مهمّة من دون شكّ. فإنجاز مهام الفريق بشكل فعّال يتطلّب مهارات تقنية ووظيفية؛ ومقاربة هذه المهام بطريقة منطقية تقتضي مستوى عالياً من مهارات حلّ المشكلات؛ أمّا الحماية من عرقلة عمل الفريق بنتيجة النزاع، أو الغيرة، أو مسائل أخرى مشابهة، فتشترط وجود مقدار كبير من المراعاة ومهارات العلاقات بين الأفراد.
وبالإضافة إلى البحث عن المهارات، علينا أن نجد الأشخاص المناسبين للوظائف المناسبة في الفريق، وأن نشكّل مجموعة تتلاءم جيّداً مع بعضها البعض. أمّا أن نعرف كيف سيتواءم الأشخاص مع بعضهم البعض، فهذه مسألة ترتبط إلى حدّ ما باتّباع الحدس، والإصغاء إلى ما يُنبؤنا به إحساسنا الباطني عن الطباع والشخصيات، والطرق التي يقدّم بها الأشخاص أنفسهم، وأنواع الكلمات التي يستخدمونها، ولغة أجسادهم، إلخ. وغالباً ما تكون هذه بأهمية خلفياتهم وتأهيلهم وذلك عند تحديد ما إذا كانوا سيشكّلون إضافات جيّدة إلى فريق محدّد.
ينصح جون كاتزِنْباخ ودوغْلاس سْميث، تحديداً، باختيار الأشخاص على أساس مهاراتهم، أكثر من شخصياتهم. بالنسبة إلى فريق إنتاج صناعي، قد تكون هذه النصيحة صائبة، إلا أنّ العمل المجتمعي يتطلّب عقلية مختلفة. في الواقع، تُعتبر الشخصية مهمّة للغاية، من حيث ارتباطها بـ"تواؤم" الفريق وبتواصل أعضاء الفريق مع الآخرين في المنظّمة وفي المجتمع المحلّي.
يعتمد جزء كبير جداً من نجاح العمل المجتمعي على العلاقات -- مع المشاركين، ومع الزملاء، ومع المسؤولين، ومع الناس في المجتمع المحلّيأو الجماعة ككلّ – لذا، فإنّه من غير الممكن تجاهل الشخصية والأسلوب الشخصي هنا. على سبيل المثال، إنّ توظيف شخص لا يرتاح للفئة المستهدَفة في عمله، قد تكون نتائجه كارثية على عمل منظّمة ما. كذلك، إنّ اختيار عضو للفريق لا يستطيع الاتّفاق مع زملائه في الفريق، أو يختلف معهم حول المسائل الفلسفية أو حول أهمية غاية الفريق، قد يكون مصدراً للمتاعب أيضاً. لذلك، من الضروري حتماً، لدى اختيار فريقٍ، أن نعي تماماً، الطرقَ التي يؤثر بها الأشخاص على أعضاء الفريق الآخرين وعلى الناس المعنيين.(عن: The Wisdom of Teams).
في بعض النواحي، يُعتبر تشكيل فريق من الصفر أسهل من النوع الآخر من نوعَي بناء الفرَق الذي يتطلّب تحويل تلك المجموعة التي وظّفتموها للتوّ أو مجموعة موجودة مسبقاً، إلى فريق حقيقي يعمل معاً بشكل جيّد. في حالة المجموعة الموجودة مسبقاً، لديكم خيارات قليلة في تحديد مَن سيكون عضواً. وقد توجد خصومة أو نزاعات مزمنة بين بعض الأشخاص في المجموعة، أو قد تكون شخصياتٌ البعض من النوع الذي يصعب التعامل معه. فإذا لم يتمّ اختيار الأشخاص بحيث ينسجموا معاً من الأساس، فقد ينسجمون معاً بشكل جيّد بعد ذلك، أو قد لا ينسجموا.
ويتطلّب بناء فريق بحسب هذا المنظور الثاني قيادةً قوية ورؤية يمكن للفريق تبنّيها. فبالإضافة إلى محاولة مساعدة أعضاء الفريق على تعلّم العمل معاً كوحدة، علينا إيجاد طرق لبناء الالتزام بمفهوم الفريق وبالفريق نفسه، فضلاً عن مواجهة التحدّي المطروح على الفريق. أحياناً، تكون المجموعة القائمة فريقاً في الأساس، أو قريبة جداً من ذلك. فقد تكون لديهم رؤية يتشاركونها من قبل، ويعرفون بعض الأفكار حول كيفية تحقيقها. أما إنْ لم يصحّ ذلك، فقد تستغرق هذه العملية الكثير من الوقت والجهد، وعلينا أن نكون مستعدّين للصبر.
ما هي حسنات الفريق وسيّئاته؟
قد يكون تشكيل فريق من الأشخاص الماهرين الخيارَ هو الأفضل لإنجاز مهمّة محدّدة ... أو قد لا يكون. فالفرَق، كما هي الحال بالنسبة إلى معظم الطرق الأخرى في معالجة المهام، لها وعليها. ويشمل بعض نقاط قوّة الفريق ما يلي:
-
الفريق يوسّع إطار ما يستطيع الأفراد القيام به: يستفيد أعضاء الفريق من حقيقة أن انتماءهم إلى مجموعةٍ يجعل من الممكن أن يقوموا بأمور لا يستطيعون بالضرورة القيام بها بمفردهم. والفريق الجيّد يدعم ويعزّز مهارات أعضائه وتعلّمهم، ويبرز أفضل ما لديهم. فالإنسان حيوان اجتماعي، ولطالما عملنا كجنس بشري في فرَق. حاول قتل فيل عملاق وذبحه بمفرك، هل تستطيع ذلك؟
-
تعدّد الأشخاص يعني مجموعة أوسع من الأفكار: قد تكون الفرَق أكثر إبداعاً من الأفراد، وهي تقارب الأمور من عددٍ أكبر من زوايا النظر.
-
قد تتمتّع الفرَق بمجموعة من المواهب والمهارات أغنى من أن نجدها مجتمعةٍ في شخص واحد: وهذا يزيد من دون شكّ فعاليتها وتنوّع الأمور التي تستطيع التصدي لها.
-
يتعلّم أعضاء الفريق مهارات جديدة من زملائهم: وهذا ما يزيد مهاراتهم الخاصة، ويوسّع أيضاً قدرات الفريق باستمرار.
-
العمل الجماعي أكثر كفاءةً من عمل عدد من الأشخاص منفردين: يعرف أعضاء الفريق الجيّد كيف يكلّفون الأشخاص المناسبين بالمهام، وكيف ينسّقون ما يقومون به للحصول على التأثير الأقصى.
-
يوفّر العمل الجماعي الإغاثة عندما يواجه أحد الأشخاص مشكلة: الدعم والمساعدة متوافران على الدوام في الفريق، والضغط النفسي أقلّ لأنّنا لا تقوم بالعمل وحدنا.
-
للأسباب نفسها، بما أنّ كلّ عضو يعرف أنّه مسؤول أمام الآخرين، فهذا يزيد من فعاليته: ما من أحد يريد أن يخذل الآخرين، أو أن يُعتبر بمثابة الحلقة الأضعف. فعندما يعمل فريق بشكل جيّد، يدرك جميع أعضائه الجزء الخاص بهم في مجمل المهمة، ويحاولون أن يضمنوا عدم تضييع عمل الآخرين بسببهم.
-
عضو الفريق يمتلك أكثر مما يقوم به: هو معني بالتخطيط لأعمال الفريق، ويستطيع أن يرى كيف يندرج عمله ضمن الهدف الأوسع للفريق والمنظّمة. فهو لا يشعر كأنّه يعمل في فراغ.
-
الفرَق الجيّدة تستطيع تنشئة القادة: إنّها تعطي الجميع فرصة إظهار ما يستطيعون القيام به، وممارسة القيادة عندما يكون ذلك مناسباً.
-
الرؤية المشتركة تُبقي الجميع في اتجاه واضح: التقدّم نحو الأمام.
لقد ذكرنا قائمة رائعة بنقاط القوّة، ولكن ثمّة نقاط ضعف أيضاً.
-
يستغرق اتّخاذ القرارات في الفريق وقتاً أطول من اتّخاذ القرارات فردياً، وقد يكون أصعب بكثير.
-
قد يكون المجهود الجماعي مجهوداً ضائعاً، تبعاً للمهمّة أو المشكلة: إن معالجة بعض الأمور قد تكون أسهل مع الأفراد.
-
قد يتوقف نجاح الفريق على العضو الأضعف أو الأقلّ فعالية في الفريق.
-
حالما يبدأ الفريق بالسير في اتّجاه محدّد، حتّى لو كان الاتّجاه الخاطئ، فهو يبني زخماً. وقد يكون من الأصعب بالنسبة إلى الفريق أن يعود إلى مسار أفضل مقارنةً بالفرد.
-
في البداية بشكل خاص، عندما يكون الأعضاء ما زالوا في مرحلة التآلف: قد يتعثّر عمل الفرَق بسبب مسائل بين الأفراد، والنفور، واللوم.
-
من ناحية أخرى، إذا كان أعضاء الفريق متماسكين وملتزمين ببعضهم البعض وبالفريق،فقد يتردّدون في إبلاغ الأعضاء الآخرين عندما يكون عملهم غير مرضٍ، أو عند الإشارة إلى أنّ الفريق لا يحقّق أيّ نتيجة.
-
قد يفقد الأفراد في الفريق الحافزَ بسبب غياب التقدير الفردي لقيمة عملهم: فالتوازن بين الجهد الجماعي والتقدير الفردي هو مسألة حسّاسة.
ثمّة سؤال قد يُطرَح هنا وهو "لماذا بناء الفرَق مقابل بناء المجموعات؟" والإجابة هي أنّ المجموعة ليست سوى عدد من الأشخاص المجموعين للعمل سعياً نحو غاية معيّنة. قد لا يكون أعضاؤها شديدي الارتباط ببعضهم البعض، وقد يهتمّون قليلاً أو لا يهتمّون مطلقاً بإنجاز الغاية فعلاً، وقد لا تهمّهم الغاية نفسها أو آثارها.
قد توفّر المجموعة بعض حسنات الفريق الواردة أعلاه، ولكن ذلك لا يشكّل معطى مؤكّد. المعطى هو أنّه لن يكون لديها رؤية مشتركة، وأنّه ستتميّز على الأرجح بمعظم السيّئات التي يمكن أن تتّصف بها الفرَق.
تصبح المجموعة فريقاً عندما تبني رؤية مشتركة، وتطوّر غحساساً بنفسها كفريق، وتكرّس ذاتها لنوعية إنجازها، وتحتضن المساءلة المتبادلة، وتبذل أقصى جهودها في سبيل غايتها ومرماها. وبحسب كاتزنْباخ وسْميْث، يصبح الفريق "فريقاً عالي الأداء" عندما يضاف التزام الأعضاء بالنمو الشخصي والنجاح عند أحدهم الآخر. وهذا الالتزام هو الذي يستطيع أن يولّد بعض أعظم المنافع التي يمكن يقدّمها الفريق.
متى يجب أن نبني فريقاً؟
لقد بحث علماء النفس الاجتماعيون في الفروق بين طرق أداء الأشخاص عندما يكونون محاطين بآخرين وعندما يكونون بمفردهم. وانطلاقاً من هذه المشاهدات، تمّ استخلاص بعض الخطوط التوجيهية العامة حول متى يُرجَّح أن يكون الفريق أكثر فعالية من الفرد. في ما يلي بعض أهمّ هذه الخطوط التوجيهية:
-
بشكل عام، يتمتّع الأشخاص في الفريق بالمهارات لمعالجة المهمّة المطروحة.
-
تتطلّب المهمّة المهارات المتكاملة لدى عدد من الأشخاص.
-
تتطلّب المهمّة بشكل خاص عدّة أشخاص (كنقل بيانو مثلاً).
-
لا يرتكز نجاح المهمّة على أداء العضو الأضعف في الفريق.
-
يتمتّع أعضاء الفريق بالخبرة في العمل في فرَق.
-
تُعطى للمهمّة أهمية كبيرة.
-
الالتزام الجماعي بالمهمّة كبير.
وليس من الضرورة أن تتوافر جميع هذه الشروط لكي يكون اعتماد الفريق خياراً جيّداً، ولكن يجب أن يتححق بعضها. وكلّما كثرت الشروط المتوافرة، زاد احتمال نجاح الفريق.
وللأسباب نفسها، تشير معكوس هذه الخطوط (مثلاً: الناس بشكل عام لا يتمتّعون بالمهارات المطلوبة لمعالجة المهمّة) إلى أنّ الفريق ليس على الأرجح طريقة فعّالة للتعامل مع المهمّة المطروحة. وبالإضافة إلى هذه النواحي السلبية، لا تكون الفرَق على الأرجح ضرورية أو ناجحة عندما يقدر عضو خبير واحد بمفرده أن يعالج المهمّة، و/أو عندما تكون المهلة قصيرة.
استناداً إلى هذه المبادئ التوجيهية، يمكن استخدام الفريق في كلّ حالة تقريباً تتطلّب عمل عدّة أشخاص. ولكن، ثمة أوقات محدّدة قد تنجح فيها الفرَق بشكل خاص:
-
بناء خطّة استراتيجية لمخاطبة المسائل المجتمعية: المقاربة التشاركية للتخطيط قد تقتضي بناء فريق مجتمعي لتطوير خطّة استراتيجية. (للمزيد عن التخطيط الاستراتيجي، انظروا الفصل 8: بناء خطّة استراتيجية.)
-
بدء منظّمة أو مبادرة جديدة: قد نشكّل فريقاً مجتمعياً للتخطيط لكيان جديد. (انظروا الفصل 9، القسم 2: اختيار مجموعة لخلق المبادرة وإدارتها.)
-
بدء برنامج أو تدخّل جديد من ضمن منظّمة أو مبادرة: قد يخطّط فريق مجتمعي لتدخّل جديد أو يبدأ بتطبيقه. (انظروا الفصل 18، القسم 2: مقاربات تشاركية في التخطيط لتدخّلات مجتمعية.)
-
بدء ائتلاف: هنا أيضاً، قد يكون الفريق المجتمعي مفيداً من أجل التخطيط لائتلاف جديد وإطلاقه. (انظروا الفصل 5، القسم 5: إنشاء الائتلاف (1): بدء ائتلاف.)
-
التخطيط لتقدير حاجات المجتمع المحلّي وتنفيذ عملية التقدير: الفريق المتنوّع الذي يخطّط، ويتواصل مع المجتمع المحلّي، ويجمع المعلومات ويحلّلها، ويقدّم تقارير عن النتائج، قادر على إجراء تقدير دقيق وكفؤ. (انظروا الفصل 3: تقدير حاجات المجتمع المحلّي وموارده لمزيد من المعلومات عن التقديرات المجتمعية).
-
تقييم منظّمة، أو مبادرة، أو تدخّل: غالباً ما يُنجَز التقييم الأفضل من قبل فريق من المقيّمين الذين يجلبون معهم وجهات نظر مختلفة إلى العملية. (انظروا الفصل 36، القسم 4: اختيار المقيِّمين.)
-
قيادة حملة مناداة، أو مناصرة، بغاية محدّدة: هنا، قد ينجم كل الفرق من وجود فريق يتولّى الاتّصالات، والوصول إلى المجتمع المحلّي، والاتّصال بالمشرّعين وغيرهم من صانعي السياسات (انظروا الفصل 30، القسم 1: نظرة عامة: إقلاع حملة المناداة).
-
إدارة حدث أو حملة لجمع الأموال: بغضّ النظر عمّا إذا كنا نبيع أغراضاً مستعملة لتمويل شراء آلة فاكس جديدة، أو نحاول جمع 50 ألف دولار$ لدعم مبادرتنا فإن الفريق الجيّد يمكنه أن ينشر عن العمل، وأن يجعل النجاح ممكناً أكثر.
-
تشكيل طاقم عمل لمنظّمة أو مبادرة وإدارتها: يمكن تنظيم الطاقم في فرَق يتولّى كلّ منها مسؤولية ناحية معيّنة من عمل الكيان. وثمّة إمكانية أخرى هنا، لا سيّما في المنظّمات الأصغر، وهي أن يعمل جميع أفراد الطاقم كفريق واحد، سعياً نحو رؤية مشتركة.
-
الانخراط في المناداة المتواصلة: قد تزيد المقاربة الجماعية من فعالية المناداة، لا سيّما إذا كان أعضاء الفريق يمثّلون عناصر مختلفة من الناس. (انظروا الفصل 33، القسم 10: القواعد العامة لتنظيم مناداة تشريعية).
-
القيام بوظيفة محدّدة ضمن برنامج مجتمعي أو مبادرة مجتمعية: تشكّل منظّمات كثيرة للخدمات الصحّية والمجتمعية فرَقاً لمخاطبة مسائل محدّدة أو فئات محدّدة. فقد تضمّ عيادةٌ صحّية طبيباً، وعاملاً اجتماعياً، وممرّضة أو قابلة قانونية، ومساعداً أو مساعدَين للطبيب أو ممرّضين/ات بالممارسة، وبعض الممرّضين/ات المؤهلين، يعملون معاً جميعاً كفريق لتقدير أوضاع العائلات وتقديم العلاج لها. وكثيراً ما تعتمد مراكز الصحّة النفسية مقاربة جماعية تشمل مديراً للحالات وعدّة معالجين لخدمة عدد من الأشخاص. كذلك، كثيراً ما يعمل مزوّدي رعاية الطفل، والمعلّمون/ات (لا سيّما في المدارس المتوسطة حيث تكون المقاربة الفريقية هي القاعدة) وناشطو التوعية في الشوارع، وغيرهم، بهذه الطريقة أيضاً.
-
تغيير المجتمع المحلّي على المدى البعيد: إنّ تنظيم المجتمع المحلّي وتطويره هما عمليتان طويلتا الأمد. وكثيراً ما تكونان صعبتين ومحبِطتين، وهما تعتمدان على تفاني المشتركين في العمل. أمّا المقاربة الفريقية فلا تتيح المزيد من النشاطات فحسب، بل تُبقي جميع المشتركين على علم بما يقوم به الأشخاص الآخرون كافة. وهذا يعني أنّه بإمكان الفريق أن يكون أكثر كفاءةً وألا يكرر الخدمات نفسها مرّتين، وأنّه يتمتّع بالقدرة على تغيير ما يقوم به فور ورود معلومات جديدة. وقد يزيد الدعم المتبادل أيضاً من فعالية الفريق وقدرته على الاستمرار على المدى البعيد.
ما الذي يجعل الفريق فريقاً جيّداً؟
ليست جميع الفرَق الجيّدة متماثلة، ولكنّ الفرَق الجيّدة فعلاً كثيراً ما تتمتع بعدد من الخصائص المتشابهة. بحث وارين بيْنيْس وباتريسْيا وارد بِيدَرمان في كتابهما في ستّ مجموعات شهيرة، من بينها فريق مشروع مانهاتن (المذكور أعلاه) من أجل فهم العوامل التي تعزّز التعاون المبدع. في ما يلي دروسهما الـ15 الأساسية عن "المجموعات العظيمة" (بفضل مساهمة من سْتيف فُوسِيْت). و"المجموعة العظيمة" هي نسخة بينيس وبيدرمان عن فريق كاتزنباخ وسميث "العالي الأداء":
-
تبدأ العظمة بأشخاص رائعين: الأشخاص الذين يرون الأمور بطريقة مختلفة، ويتمتّعون بموهبة في إيجاد مشكلات مهمّة ومثيرة للاهتمام، ويتمتّعون بمهارة حلّ المشكلات، ويرون الصلات أو العلاقات بين الأمور، ويتمتّعون بـ"خبرة عامة غنية" مع اهتمامات واسعة وأطر مرجعية متعدّدة.
-
المجموعات العظيمة والقادة العظماء يبنون أحدهم الآخر: يبني أفضل القادة أوضاعاً يستطيع الآخرون صنع فَرْق فيها، ويحافظون على هذه الأوضاع.
-
لكلّ مجموعة عظيمة قائد قوي: قد يتصرّف القادة تصرف "الحالمين الواقعيين" برؤى فريدة ولكن ممكنة، أو كـ"أوصياء" يجدون الامتياز في الآخرين ويلتقطونه، أو كمنسّقين لروابط المتطوعين حول "مشاريع عظيمة"، أو كـ" قادة أوركسترا" يفهمون العمل وما يقتضيه إنتاجه.
يستند بينيس وبيدرمان في خلاصاتهما على الفرَق الستّة التي درساها. في حالات أخرى، عملت الفرَق الناجحة جيّداً مع قيادة تعاونية من مختلف الأنواع. ربّما كان من المنطقي أن نقول إنّ وجود نوع من القيادة هو أمر ضروري، وقد يكون القائد الواحد القوي هو التجسيد الأكثر فعالية لهذه القيادة.
-
يحبّ قادة المجموعات العظيمة الموهبة ويعرفون أين يجدونها: يعثر الأشخاص الموهوبون على المواقع الواعدة والمليئة بالطاقة حيث يُصنَع المستقبل. والقادة يساعدون على ربط المجموعات بشبكات الأشخاص، والأفكار، والموارد التي تعزّز عمل المجموعة. كذلك، فإنّ الشبكات الأكثر تنوّعاً تزيد فرص حصول الصلات الجديدة. والمشاركون يعلمون أنّ دمجهم في المجموعة هو علامة على الامتياز.
-
تزخر المجموعات العظيمة بالأشخاص الموهوبين الذين يستطيعون العمل معاً: يقبل الأعضاء مسؤولياتهم في تشارُك المعلومات وتقدّم العمل. وهم يتقبّلون الخصوصيات ويحاولون أن يكونوا زملاء جيّدين يعملون على تقدّم الهدف المشترك.
-
تؤمن المجموعات العظيمة بأنّ رسالتها تأتي من الله: يؤمن الأعضاء أنّهم يقومون بأمر جوهري، فالعمل أشبه بحملة عنيفة أكثر من كونه وظيفة. والرؤية القوية تساعدهم على اعتبار الخسائر بمثابة تضحية. أمّا هدفهم الواضح والجماعي فيجعل كلّ ما يقومون به يبدو ذا معنى وقيمة. كذلك، فإنّ أعضاء الأجيال السابقة يخبرون الأجيال الأجدّ بما يقومون به ولماذا، وكيف يمكن للأعضاء الجدد أن يساهموا.
-
كلّ مجموعة عظيمة هي جزيرة، ولكنّها جزيرة يربطها جسر بالبر: إنّ الأشخاص الذين يحاولون تغيير العالم يجب أن يُعزَلوا عنه، وأن يبتعدوا عن إلهاءاته، على أن يكونوا قادرين على الاستفادة في الوقت نفسه من موارده. وينبغي أن يكون العمل كثيفاً وممتعا.
-
ترى المجموعات العظيمة أنّها المُستضعف الفائز: إنّها مشاكِسة، وتلعب دور داوود الذي يرمي جالوت بأفكار جديدة. أفرادها يرون في أنفسهم خصوماً ماكرين يواجهون منافسين أكبر.
-
المجموعات العظيمة لها عدو دائماً: فهي مشتركة في "حرب ضد المخدّرات" أو "حرب ضد الفقر". وهذا يزيد الرهان على المنافسة، ما يساعد المجموعة على الالتئام وتحديد نفسها.
-
الأشخاص في المجموعات العظيمة يغمرهم حبّ أعمى لعملهم: فهم شغوفون بالمهمّة المطروحة، ويكرّسون أنفسهم للعمل بطريقة استثنائية.
-
المجموعات العظيمة متفائلة، وليست واقعية: إنّهم أشخاص موهوبون يؤمنون أنّهم سينجزون أموراً رائعة معاً. أمّا صعوبة المهمّة فتزيد من رونقها.
-
في المجموعات العظيمة، تُعطى الوظيفة المناسبة للشخص المناسب: يُسمَح للأشخاص الموهوبين بأن يقوموا بأفضل ما يناسبهم من عمل.
-
قادة المجموعات العظيمة يعطونها ما تحتاج إليه ويحرّرونها من الباقي: يساعد القادة على استدراج "تحدٍّ يستحقّ الجهد"، أي مهمّة تسمح للأشخاص باستخدام مواهبهم بشكل كامل. فهم يوفّرون الأدوات اللازمة للعمل، ويساعدون على تشارُك المعلومات والأفكار من خلال إقامة ندوات أسبوعية تُطرح فيها المشكلات والمعضلات، وتُستكشف الأفكار الجديدة. كذلك، فإنّهم يساعدون الأعضاء على إدارة الضغط النفسي، وتهيئة جو من اللباقة ودعمه، وحماية المجموعة من المؤسّسة الأوسع ومن البيئة.
-
المجموعات العظيمة تتحرّك: إنّها أماكن عمل، وليست مجرّد أماكن للتفكير. فهي تقوم بالعمل الفعلي، وتسلّم المنتجات والخدمات في الوقت المحدّد.
-
العمل العظيم هو المكافأة بحدّ ذاته: إنّهم يشتركون في حلّ مشكلات صعبة ومهمة. فالعمل يهمّ الأشخاص – أولئك الذين يتلقّون الخدمة والذين يقومون بالعمل.
(المصدر: Organizing Genius: The Secrets of Creative Collaboration (Reading, MA: Addison-Wesley Publishing Company, Inc., 1997.pp 196-218)
كيف نبني فريقاً؟
ينطوي بناء فريق جيّد يتطلب ما هو أكثر بكثير من مجرّد اختيار الأعضاء. فهذه ليست سوى الخطوة الأولى، حتّى أنّكم قد لا تحصلون على الفرصة للقيام بذلك إذا كنتم تعملون مع مجموعة موجودة مسبقاً. فتطوير الرؤية وإيصالها، والتخطيط لرسالة الفريق حتى تُناسِب الرؤية، والتفكير في كيفية عمل الأشخاص مع بعضهم البعض، ومن ثمّ تحسين ذلك مع الوقت؛ جميعها ليست إلاّ بعض العناصر الأخرى التي ينطوي عليها بناء الفريق.
في ما يلي مبادئ إرشادية، ليس المقصود بها توفير دليل مفصّل لبناء الفرَق. فبعض عناصر العملية قد تتحقّق مع الوقت في خلال نشاطات الفريق. وقد تصل عناصر أخرى إلى نقاط حرجة وتُعالَج في حينها. فلكلّ فريق فرادته، وما من صيغة واحدة للنجاح أو الامتياز.
اختيار أعضاء الفريق
تُذكر العوامل أدناه وكأنّ شخصاً واحداً سيختار الفريق، وهذا كثيراً ما يحصل. ولكن قد يحصل كثيراً أيضاً أن يختار الفريق أعضاءه، أو أن يشارك أعضاء الفريق في اختيار ما تبقّى من الفريق عند انضمامهم. وهذا مثالي من نواحٍ عدّة، طالما أنّ الجميع يفهم ما هو المهمّ بالنسبة إلى المهمّة، وطالما أنّ لديه فهماً أساسياً على الأقلّ لكيف يجب على الفريق أن يتوءم مع بعضه البعض.
عندما وظّف أشخاصاً جدداً لفريق بشكل خاص، أو إذا كنا نختار من بين الموظّفين الموجودين مسبقاً في منظّمة ما، فعلينا أن نأخذ عدداً من العوامل في الاعتبار.
نبدا بأفضل الأشخاص الذين يمكن إيجادهم: ما من فريق أفضل من أعضائه، لذلك، من المهمّ للغاية إيجاد أفضل الأشخاص للوظائف المطروحة. ولكنّ "الأفضل" لا يعني دائماً الشخص الذي يستطيع أن يقوم بالعمل على نحو أفضل من أيّ شخص آخر. فقد يكون أحد الأطبّاء رائعاً في أداء العمل، ولكن يصعب العمل معه أو أنّه يغار من نجاحات الآخرين. فمن المنطقي أكثر اختيار ثاني أفضل شخص في العمل (علماً أنّه يقوم بالعمل على نحو جيّد جداً أيضاً) ولكنّه يكون أفضل من زاوية كونه عضواً في فريق. (لمزيد من المعلومات حول عملية توظيف أشخاص لمراكز في فريق، انظروا الفصل 10: توظيف الموظّفين الأساسيين في المنظّمات المجتمعية وتدريبهم، الأقسام 1 إلى 4،).
نختار أعضاء الفريق بحيث يقوم مواءمة جيّدة بينهم: سبق أن ذُكرت مسألة المواءمة، ولا يمكننا أن نغالي فيها. ولكي يتواءم أعضاء الفريق جيّداً مع بعضهم البعض، وينسجموا، عليهم أن يتواصلوا على أكثر من مستوى:
-
الشخصية: ليس بالضرورة أن يصبح الأشخاص أعزّ الأصدقاء، ولكن ينبغي أن يحترموا بعضهم بعضاً على الأقلّ، لا بل أن يعجِبوا بعضهم بعضاً أيضاً. فهم سيمضون الكثير من الوقت معاً: ومن المثمر كثيراً بالنسبة إلى نجاح الفريق أن يكون هذا الوقت مصدر متعة. إضافةً إلى ذلك، كلّما أُعجِب الأشخاص أحدهم بالآخر، وحترم أحدهم الآخر، زاد تواصلهم ووفاؤهم للفريق وعمله. وهذان الشرطان يزيدان من فعالية الفريق. لذا ، عندما يتمّ اختيار أعضاء الفريق، من الضروري البحث في ما إذا كان كلّ شخص سيتّفق جيّداً مع الآخرين، وما الذي سيضيفه إلى شخصية الفريق أو سيسلبه منها.
-
النظرة إلى العالم: من المهمّ أن تكون الغايات العامة متشابهة لدى جميع المشتركين ، لا سيّما في الأعمال المتعلّقة بالصحّة، والخدمات الإنسانية، والعمل المجتمعي. إذا كان بعض أعضاء الفريق يرون أنّ تمكين المشاركين هو أمر ذو أهمية قصوى، فيما يرى آخرون أنّ المشاركين مزعجون ومعيقون، فسيحدث خلاف. لن يختلف أعضاء الفريق وربّما عملوا ضدّ بعضهم البعض فحسب، بل سيضعف الهدف العام لعمل الفريق أيضاً. لذلك، من الضروري أن تكون الرؤية الأساسية لهدف الفريق مشتركة. وعند اختيار أعضاء الفريق، ينبغي على مواقف الناس ونظراتهم العامة للعالم أن تلعب دوراً كبيراً.
-
أخلاقيات العمل: ليس على أعضاء الفريق أن يكونوا مدمنين على العمل، ولكن ينبغي أن تكون لديهم أخلاقيات متشابهة في العمل ومفاهيم متشابهة لما يعنيه القيام بعمل جيّد. إذا حصل ذلك، فلن ينزعج أحد لأنّه يعمل أكثر من غيره، أو لأنّ أحد الأشخاص لا يقوم بعمله كاملاً.
-
القدرة على استخدام الخلاف والنزاع بشكل جيّد: يجب أن يكون أعضاء الفريق قادرين على الاختلاف بطريقة إيجابية، وعلى استخدام خلافاتهم واختلافاتهم حول العمل من أجل التوصّل إلى حلول أفضل. ويجب أن يكونوا مستعدّين للتعبير عن هذه الخلافات، لأنّ الخلاف كثيراً ما يكون منبعاً للأفكار الجيّدة. وفي الوقت نفسه، يجب أن يكونوا قادرين على إزالة مثل هذه الخلافات من الناحية الشخصية، والنظر إليها باعتبارها مشكلات ينبغي حلّها من خلال الإبداع والاحترام المتبادل.
ابحثوا عن أعضاء من خلفيات ووجهات نظر متنوّعة: يبدو واضحاً أنّه كلما تنوعت الأطر المرجعية التي يمكن تجربتها في مسألة ما أو في مجتمع محلّي معيّن كان ذاك من الأفضل. فالفرَق المتنوّعة من نواحٍ مختلفة -- الخلفية، والتأهيل، والثقافة، إلخ -- تجلب معها إلى العمل الذي تقوم به مجموعةً من المهارات ووجهات النظر. لذلك، فإنّ اختيار أعضاء الفريق مع الأخذ بعين الاعتبار ما يجلبونه إلى الخليط قد يبني مجموعة أكثر ديناميكيةً وإبداعاً.
ابحثوا عن أعضاء ملتزمين بمفهوم العمل كفريق: كثيراً ما يتطلّب العمل الجماعي أن يضع الأشخاص اهتماماتهم الفردية جانباً، بغية إنجاز غايات الفريق. على أعضاء الفريق أن يفهموا بالضبط ما يعنيه العمل كجزء من فريق. عليهم أن يكونوا مستعدّين للتنازل -- لا سيّما عندما يعلمون أنّهم على حقّ – وأن يحافظوا على بيئة جماعية تسودها اللباقة والاحترام المتبادل. وبشكل خاص أكثر، عليهم أن يتخلّوا عن اعتزازهم بأنفسهم لكي ينجح الفريق.
ابحثوا عن أعضاء ملتزمين برؤية الفريق التوجيهية: قد يجري تطوير الرؤية على نحو مشترك (انظروا أدناه)، أو قد تكون موجودة مسبقاً قبل تشكيل الفريق. في الحالتين، يشكّل الإيمان بها والاستعداد للنضال من أجل تحقيقها جزءاً كبيراً ممّا سيؤدي على إنجاح الفريق على المدى البعيد. إن على كلّ مَن نختار عليه أن يتحلّى بالشغف المطلوب لبناء هذا النوع من الالتزام، وبنظرة إلى العالم تسمح بالالتزام برؤية الفريق المحدّدة.
عليكم بأشخاص يتمتّعون بحس الفكاهة: إنّ عمل المنظّمات والمبادرات المجتمعية والقاعدية يكون دائماً صعباً، وكثيراً ما يكون مُحبِطاً، ونادراً ما يكون مجزياً مالياً، هذا إذا كان مدفوع الأجر أصلاً. . لذلك، يحتاج الأشخاص إلى حسّ الفكاهة وموقفٍ مرحٍ للمحافظة على حماستهم، وللتعامل مع خيبات الأمل أو الإخفاقات التي تشكّل جزءاً لا مفرّ منه حتّى بالنسبة إلى الجهود الأكثر نجاحاً. فحسّ الفكاهة الذي يسخّف الأمور المريعة والذي يجده بعض الناس منفّراً في الحالات المتعلّقة بالصحّة والخدمات الإنسانية، كثيراً ما يُعتبر ضرورياً لكي تعمل المنظّمة بسلاسة، تماماً كضرورة كفاءة الموظّفين وتفانيهم في العمل الذي يقومون به.
في المسلسل التلفزيوني "MASH"، يواجه الأطبّاء والممرّضون في مستشفى نقّال في خلال الحرب الكورية، ظروفاً رهيبة وعذاب المرضى المصابين إصاباتٍ مبرحة. وكان حسّ الفكاهة سبيلهم إلى المحافظة على هدوء أعصابهم. لو لم يكونوا قادرين على تحويل وضعهم إلى دعابة ومزاح، لأصبح الأمر غير محتمل بالنسبة إليهم وبالنسبة إلى المشاهدين.
بناء الفريق
بعد أن يتمّ تشكيل مجموعة من أعضاء الفريق (سواء من خلال التوظيف، أو الاختيار من بين موظّفي منظّمة موجودة مسبقاً، أو اتّخاذ مجموعة موجودة مسبقاً)، يجب أن تتحوّل هذه المجموعة إلى فريق فعلي. وكلّما قلّ الاهتمام بتشكيل المجموعة، زادت صعوبة هذه المهمّة. ينطبق جميع ما يلي على الفرَق المختارة بعناية لأهداف محدّدة، كما تنطبق على المجموعات الموجودة مسبقاً التي عليها أن تصبح فرَقاً. ولكنّ بعض النقاط (حلّ المسائل الشخصية، أو إيضاح مفهوم الفريق) يتعلّق بشكل خاص بهذه المجموعات أكثر من علاقته بتلك التي تمّ اختيار اعضائها بعناية.
نبدأ بالرؤية: كما ذكرنا مرّات عدّة أعلاه، يحتاج الفريق إلى رؤيةٍ يكون شغوفاً بها. ويمكن تطوير هذه الرؤية من خلال عدد من الطرق:
-
قد تكون الرؤية هي لقائد قوي ومبدع: يتمتّع القائد الذي يسعى إلى التحول برؤية تشد الآخرين معها: (انظروا الفصل 13، القسم 3: أساليب القيادة).
-
قد يشكّل ذلك بكلّ بساطة تطويراً لما يقوم به الفريق فعلاً: إن تغيير شكل العمل في منظّمةٍ ما لكي يتحوّل إلى مقاربة جماعية قد لا ينطوي مثلاً على تغيير في الرؤية، ولكنّه قد يشكّل بكلّ بساطة إيضاحاً لما سبق أن كان غاية المنظّمة ومرماها، أو التزاماً جديداً به.
-
قد تكون رؤية جماعية: إنّ إحدى الطرق للبدء ببناء الفريق هي جعله يطوّر رؤيته الإرشادية. في الفريق الذي تكون القيادة فيه تعاونية، يجب أن تنبع الرؤية من عملية جماعية، عموما. وفي حال وجود قائد مختار، يمكنهم بكلّ بساطة أن ينضمّ إلى المجموعة لتطوير الرؤية، وهكذا تصبح الرؤية رؤيته/ا أيضاً.
-
قد تنبع الرؤية من عملية تخطيط استراتيجي على نطاق المنظّمة أو المجتمع المحلّي. قد تتناول الرؤية احتياجات المجتمع المحلّي أو الفئة المستهدفة مباشرةً. (انظروا الفصل 8، القسم 2: التصريح عن الحلم: تطوير الرؤية والرسالة).
وبغضّ النظر عن كيفية التوصّل إلى الرؤية، يحتاج الفريق إلى أن يتبنّاها لكي يكون ناجحاً. وهذا يعني إمّا أنّ الرؤية يجب أن تتّسق مع ما يلتزم به أعضاء الفريق مسبقاً، أو أنّ عليهم أن يشتركوا في تطويرها.
نبني روابط الفريق: في البداية، غالباً ما يكون من المفيد بناء التماسك من خلال أحد أنواع النشاطات لتوثيق الروابط المناسبة لطبيعة المجموعة (مثلاً: لن تأخذوا فريقاً من موظّفي المراتب العليا إلى رحلة صعبة في البرية). في ما يلي بعض الأفكار:
-
الخلوة: اجتماع ليوم كامل أو لعدّة أيام في مكان يمكن لأعضاء الفريق أن يتعرّفوا فيه إلى بعضهم البعض، وأن يطوّروا ويعززوا التزامهم بالفريق وهدفه.
-
نشاطات توثيق محدّدة: هذه نشاطات لا يكون النجاح ممكناً فيها إلا عن طريق العمل الجماعي. وحيثما أمكن، فإن النشاطات الخارجية قد تلبي الغرض هنا، كتسلّق التلال أو الصخور، أو النزهات في الطبيعة أو الجبال أو الأحراش، أو الألعاب التعاونية. وثمّة احتمال آخر، وهو حلّ المشكلات جماعياً، ربما مع التركيز على مهمّة الفريق. ويشكّل الضحك عنصراً مهمّاً هنا، إضافةً إلى الفرصة في العمل معاً.
-
التواصل الاجتماعي: إنّ تحضير الوجبات وتناولها معاً، والقيام بنشاط ممتع كنزهة في الهواء الطلق، ولعب الموسيقى، ومشاهدة مسرحية، إلخ، مع العائلات أو بدونها يمكنها أن تبني روابط بين أعضاء الفريق.
-
إنشاء تقاليد للفريق: قد يساعد على شدّ أواصر الفريق تناولُ الغداء معاً، أو الاتّفاق على موعد ثابت للغداء أو لعبة ورق بعد العمل، أو "الجوائز" الوهمية، أو قصة يجري تشاركها بالبريد الإلكتروني باستمرار ويساهم فيها الجميع.
نتأكّد من أنّ مفهوم الفريق واضح تماماً، وأنّ الجميع يفهم ما الذي يعنيه ذلك بالنسبة إليهم.
نُشرِك الفريق في التخطيط معاً لكيف سيؤدي عمله وما سيقوم به الفريق وكلّ من أعضائه: كلّما زادت سيطرة أعضاء الفريق على عملهم، ازدادت فرص أداء أعمالهم بشكل جيّد.
نعالج المسائل الشخصية: (قد يشكّل ذلك ضرورة مستمرّة. إذ يجب أن يبدأ لدى تشكيل الفريق من أجل محاولة حلّ المسائل في أقرب وقت ممكن.) وأيّ مسائل شخصية تعيق سلاسة سير الفريق يجب مواجهتها وحلّها في البداية. وقد تُحَلّ بعض هذه المسائل بسرية مع شخص واحد، بينما قد تتطلّب مسائل أخرى انتباه المجموعة بكاملها. في ما يلي بعض المسائل الشائعة لمعالجتها:
-
النزاعات أو المسائل الأخرى بين أعضاء المجموعة أو لدى هؤلاء الأعضاء: لا يمكن بالضرورة أن نجعل الأشخاص يعجب أحدهم بالآخر. ولكن، يمكن التشديد على مواجهة النزاعات وحلّها، وعلى التصرّف بلباقة، وعلى عدم السماح للخصومة بين الأشخاص بأن تعيق عمل الفريق.
-
الحاجة إلى التقدير الذاتي: قد يعتبر الأفراد أنفسهم دائماً (عن حقّ أو عن غير حقّ) أصحاب الأفكار، وأصحاب الحلول للمشكلات، وقوّة الدفع الكامنة وراء نجاحات الفريق، إلخ. في أوقات معيّنة يكون ذلك مناسباً، ولكن إذا استمرّ فقد يدمّر تماسك الفريق.
-
عدم القدرة على التنازل عن الأفكار أو التخلّي عنها: تشكّل المرونة ميزة أساسية يجب أن يتحلّى بها عضو الفريق الجيّد. صحيح أنّ طرح الأفكار مهمّ، ولكن من المهمّ أيضاً أن نفهم متى يجب التخلّي عنها، أو إدخال بعض جوانبها ضمن مفهوم شخص آخر، وذلك من أجل التقدّم.
-
عدم الالتزام بالعمل: من أجل أن يعمل الفريق جيّداً، ينبغي أن يؤمن كلّ عضو بما يقوم به، وأن ينجز عمله بأفضل ما بوسعه. ولكن ما لم يكن الأعضاء ملتزمين بالعمل، فإن ذلك، بكلّ بساطة ، لن يحصل,
إنّ المشكلات الناتجة عن هذه الأنواع من المسائل قد تكون هي الأصعب على الحل، ولكنها قد تدمّر الفريق إذا تركناها تتفاقم.
ضعوا قواعد للفريق: ينبغي أن يتّفق الفريق حول طرق تعامل الأعضاء فيما بينهم، وحول كيفية حلّ المسائل. كذلك، يجب أن تكون معايير الفريق صادرة عن الفريق ككلّ، وأن تُدرَس بالتفصيل، لكي يراها الجميع عادلة ومنطقية.
وتشتمل النواحي التي قد تتمّ تغطيتها على ما يلي:
-
اللباقة: حتّى في أوج الجدال، يجب أن يكون ثمّة اتّفاق عام على أنّ الشتائم، والتهجّمات الشخصية، والتهديدات، وما شابه ذلك، هي أمور خارجة عن حدود اللباقة. فقد يكون النقاش حاداً، ولكن، ينبغي ألا يهدّد الصلة التي تحافظ على تماسك الفريق.
-
حلّ النزاعات: ينبغي أن توجد سبل واضحة للتعامل مع النزاع بحيث يتقلص احتمال تركه من دون حلّ، أو تسبّبه بانقسامات دائمة بين أعضاء الفريق.
-
التواصل: يحتاج أعضاء الفريق إلى الوصول السهل والمباشر إلى بعضهم البعض، كما أنّهم يحتاجون إلى تمرير المعلومات بسرعة وكفاءة، كي لا يبقى أحد على الهامش. إنّ وضع أنظمة للحفاظ على هذا المستوى من التواصل يشكّل جزءاً مهمّاً من تشكيل الفرَق.
-
المسؤوليات: صحيح أنّ أعضاء الفريق يعرفون مسبقاً مسؤولياتهم الوظيفية، ولكن، عليهم أيضاً أن يفهموا مسؤولياتهم الشخصية في المحافظة على الفريق. على سبيل المثال، إذا كان أحد الأشخاص يواجه مشكلة مع سلوك عضو آخر في الفريق، فيجب أن يكون مسؤولاً عن طرح الموضوع بالطريقة المناسبة، بدلاً من الانتظار حتى يتغيّر الآخر، أو حتى يلاحظ أحدهم ويهتمّ بالأمر. (لمزيد من النقاش حول الطرق المناسبة للتطرّق إلى المشكلات، انظروا الفصل 10، القسم 5: تطوير سياسات الموظّفين.) وقد تشمل المسؤوليات الأخرى المشابهة: المساعدة في الحفاظ على تركيز الجميع على المهمّة، وتقديم المساعدة عندما يواجه الآخرون صعوبات، ولفت الانتباه إلى المشكلات في العمل أو بين أعضاء الفريق، إلخ.
-
أهمية الفريق والرسالة: لا يمكن فرض هذه الأهمية، ولكنّها تزيد الكثير إلى فعالية الفريق إذا اقتضت إحدى القواعد أنّ الهدف الجماعي يأتي أوّلاً، وإذا ما تبنّاها جميع مَن في الفريق. عندما يطبِّق ذلك يصبح نجاح الفريق شبه مؤكّد.
ادرسوا لوجستيات العمل كفريق بالتفصيل: كيف يعمل الفريق على أفضل نحو؟ يحتاج الفريق إلى أن يقرّر كيف سيعمل على أفضل نحو. فمَن سيكون مسؤولاً عن ماذا؟ (تذكّروا أنّ الفريق الجيّد يكلّف أعضاءه بالمهام التي يكونون الأكثر كفاءةً فيها). ما هو نوع الاجتماعات، والمؤتمرات، وجداول الاستشارات التي يمكننا وضعها للتأكّد من أنّ الجميع على علم دائماً بكلّ ما يحتاجون إلى أن يعرفوه؟ كيف يمكننا أن نحافظ على ديناميكية التفكير واتّخاذ القرارات في الفريق، أي القدرة والاستعداد لتغيير مسار عمل أو فكرة عند الاقتضاء؟ ينبغي التصدي لهذه الأسئلة وأسئلة أخرى كثيرة لكي يعمل الفريق بسلاسة وبشكل جيّد.
إنّ إحدى الطرق الممكنة لمقاربة بعض هذه المسائل هي الاجتماع مع فرَق ناجحة أخرى، سواء ضمن منظّمتنا أو خارجها. فقد يكونون قادرين على مساعدتنا على تجنّب بعض الأخطاء التي اقترفوها، وعلى إرشادنا إلى بعض الأسئلة التي قد لا نكون قد فكّرنا في طرحها.
نبدأ الفريق بمهمّة يمكن القيام بها ويتطلّب إنجازها عملاً جماعياً: سيعطي ذلك الأشخاص فرصةً لممارسة العمل كفريق من خلال شيء بسيط نسبياً. فالبدء بالنجاح سيساعد على شدّ أواصر الفريق، وعلى إعطائه أفقاً إيجابياً يبني عمله عليه، كما في التمارين التحضيرية للعبة كرة القدم أو الكرة الطائرة، مثلا.
نقوم بمراجعة النجاحات والإخفاقات بشكل منتظم، من أجل فهم ما حصل والتعلّم للمستقبل: من المهمّ أن نعتبر الأخطاء والإخفاقات فرصاً للتعلّم، وليس للملامة.
هذه القصّة تُروى عن توم واتْسون، مؤسّس شركة "لآي بي إم" اIBM والرئيس التنفيذي لهاك اقترف أحد المدراء خطأً كلّف المؤسّسة 30 ألف دولار. وكان ذلك مبلغاً ضخماً آنذاك. استدعاه واتسون واستجوبه حول كيفية حدوث الخطأ وما تعلّمه ممّا فعله. وإذ كان المدير متأكّداً من أنّ واتسون يتلاعب به، صرخ أخيراً: "لمَ لا تطردني وننتهي من هذا الأمر؟" أمّا واتسون الذي تفاجأ فعلاً فأجاب: "نطردك؟ لقد أنفقنا للتوّ 30ألف على تدريبك."
نوفّر الدعم الفردي والجماعي: نتأكّد من أنّ الجميع يتمتع بما يحتاج إليه للقيام بعمله. ونراعي أيضاً الاحتياجات الشخصية لأعضاء الفريق. فهم سيعملون بشكل أفضل إنْ لم يكونوا مستائين من أمور أخرى. إذا احتاجوا إلى المرونة بسبب احتياجات أطفال صغار أو مسنّين، فعلينا أن نحرص على إعطائهم إياها. وإذا كان من المفيد للفريق وجود الطعام أو وسائل التسلية، أو مجرّد مساحة ممكنة للاستراحات، فلنبحث في ما يمكننا القيام به لتوفير ذلك. وإذا احتاج الأشخاص إلى موارد، كمكتبة مثلاً، أو إمكانية الوصول إلى مواقع الكترونية معيّنة، إلخ، فعلينا أن نحاول تزويدهم بذلك. وإذا احتاج أحدهم إلى أخذ عطلة في فترة بعد الظهر، فلنحرص على تلبية رغبته. بمعنى آخر، نقوم بكلّ ما في وسعنا القيام به لجعل الأشخاص سعداء، ومرتاحين، وفعّالين. عندها نكسب أضعافاً من حيث نوعية الحياة العملية ومن حيث نوعية العمل للجميع.
نعطي الأشخاص شيئاً إضافياً مقابل العمل كفريق: يمكننا أن ندفع لهم المزيد ... في حال كان لدينا المال الكافي لذلك. وكبديل ممكن، نستطيع إعطاءهم المزيد من المرونة، والمزيد من التحكّم بعملهم، وفرصة أفضل لتحقيق رؤيتهم المشتركة بنجاح، وفرص عمل أفضل، ونوعية أفضل للحياة العملية. نقدّم أيّ شيء، مهما كان، لكي يعرف الأشخاص أنّنا نقدّر ما يقومون به.
نكثر من مكافأة الإنجازات: نكافئ الفريق كلّه على النجاحات، ونكافئ الأفراد على عملهم الجيّد، بشكل خاص. قد نرغب في إنشاء نظام يساعد أعضاء الفريق على أن يوصوا بزملائهم الذين يستحقّون التقدير. نكثر من الثناء، ونترك الانتقاد للضرورة القصوى، وسيصنع الفريق المعجزات.
الخلاصة
الفريق هو أكثر بكثير من مجرّد مجموعة من الأشخاص العاملين معاً سعياً نحو غاية مشتركة. إنّه مجموعة تعمل كوحدة واحدة، سعياً نحو رؤية قوية مشتركة. في الحالات التي تتطلَب وجود فرقٍ، فقد ينجز الفريق الذي يعمل جيّداً أكثر مما ينجز جميع أعضائه فيما لو إذا كان كلّ واحد منهم يعمل منفرداً، لأنّ عمل كلّ عضو في الفريق يدعم أعمال الآخرين ويكمّلها.
وينطوي بناء الفريق على اختيار الأعضاء (إذا توافر مثل هذا الخيار)، وتحويل هؤلاء الأفراد إلى وحدة عاملة. وينطوي ذلك على التفكير في كيفية تواؤم الأشخاص، بعضهم مع بعض، ومساعدتهم على إنشاء الصلات الجماعية والفردية.
ويتطلّب بناء الفريق أيضاً النظر في خصائص الفرَق الجيّدة. وهذا يعني أن نوفّر في البداية مع الفريق، أو أن نولّد معه، رؤيةً يمكن للجميع أن يكونوا شغوفين بها. أمّا الخطوة التالية فهي تحديد مفهوم الفريق بوضوح، والتأكّد من أنّ الجميع يعلم كيف يتلاءم مع هذا المفهوم. بعد ذلك، على الفريق أن يخطّط سوياً لكيفية عمله (مَن سيقوم بماذا، كيف سيتواصل الجميع بفعالية، ماذا ستكون قواعد الفريق؟). كذلك، ينبغي معالجة أيّ مسائل شخصية في البداية وحلّها في أسرع وقت ممكن.
إلى ذلك، على الفريق أن يراقب عمله وأن يفهم أسباب النجاحات والإخفاقات، لكي تتمكّن من الاستمرار في التحسّن والتطوّر. ويحتاج الفريق إلى تقدير إنجازاته، لكي يعرف أنّ عمله محل تقدير. فإذا استطعتنا بناء فريق مؤلّف من أشخاص جيّدين وفقاً لهذه المبادئ الإرشادية فإن تحقيق غاياتنا يصبح عملياً أمراً شبه مؤكّد.
نویسنده
Phil Rabinowitz
Resources
موارد
الموارد المطبوعة
Baron, Robert A. and Donn Byrne. Social Psychology (8th edition). Needham Heights, MA: Allyn and Bacon, 1997.
Bennis, Warren, and Patricia Ward Biederman. Organizing Genius: The Secrets of Creative Collaboration. (Pp. 196-218, "Take Home Lessons"). Reading, MA: Addison -Wesley Publishing Co., 1997.
James, Geoffrey. Success Secrets from Silicon Valley: How to Make Your Teams More Effective. New York: N.Y. Times Books (Random House), 1996.
Katzenbach, Jon R. and Douglas K. Smith. The Wisdom of Teams: Creating the High -Performance Organization. Boston: Harvard Business School Press, 1993.
Kidder, Tracy. The Soul of a New Machine. New York: Avon, 1995.
موارد على الانترنت
ملاحظة: إنّ معظم هذه المواقع موجّهة للشركات، ولكنّها تحتوي على أفكار، وموارد، وروابط، إلخ يمكن أن تكون قيّمة أيضاً بالنسبة إلى العمل المتعلّق بالصحّة والخدمات الإنسانية، والعمل المجتمعي.
http://www.looksmart.com/eus1/eus65300/eus152744/eus585541/eus905049/
روابط لمقالات وموارد أخرى عن بناء الفرَق.
شركة يقع مقرّها في مدينة بوسطن وهي تدير تمارين عن بناء الفرَق للشركات من عملائها. يحتوي الموقع على أفكار حول ترابط الفريق، وقد يختلف الناس على بعضها. (إنّها تتوجّه إلى الشركات من عملائها، وبعض الألعاب يبدو كأنّه يشجّع على السلوك العدائي جداً أو غير الأخلاقي. المقصود منها هو أن تكون طريفة، ولكن...)
نموذج جميل للفريق (انقروا على "نموذج الفريق"/"team model" على الصفحة الرئيسية)
Example #1: Building leadership within historically marginalized populations
In Finney County, Kansas, where over half the population is Latinx, women and people of color have historically been underrepresented in local leadership, with decisions often made by a small, non-diverse group. To promote community decision-making that reflects everyone’s needs, LiveWell Finney County focused on expanding leadership opportunities and gender equity, especially for Latinx women.
With support from the Kansas Health Foundation, LiveWell hosted an on-site Latinx leadership training in Finney County. They worked with Tyson plant leadership to make it possible for shift workers to attend, and further removed barriers by providing childcare and food for attendees and their families. Recruitment was supported by local promotoras and trusted community partners to ensure strong community participation.
تجدون هنا قائمة مراجعة تلخّص أبرز نقاط القسم.
ما هي الفريَق وما هو بناء الفريَق؟
____تعرفون أنّ الفريق هو مجموعة من الأشخاص الملتزمين ببعضهم البعض وبالفريق، وبمستوى عالٍ من الإنجاز، وبغاية مشتركة، وبرؤية مشتركة.
____تعرفون أنّ أعضاء الفريق يحتاجون إلى ثلاثة أنواع من المهارات:
-
التقنية
-
حلّ المشكلات
-
العلاقات بين الأفراد
____تنتبهون إلى كيفية تواؤم الأشخاص بعضهم مع بعض.
ما هي حسنات الفريق وسيّئاته؟
____تعرفون أنّ الحسنات تتضمّن ما يلي:
-
الفريق يوسّع ما يستطيع الأفراد القيام به.
-
تعدّد الأشخاص يعني مجموعة أوسع من الأفكار.
-
قد يتمتّع الفريق بمزيج من المواهب والمهارات أغنى من أن نجدها في شخص واحد.
-
يتعلّم أعضاء الفريق مهارات جديدة من زملائهم.
-
العمل الجماعي أكثر كفاءةً من عمل عدد من الأشخاص منفردين.
-
يوفّر العمل الجماعي الإغاثة عندما يواجه أحد الأشخاص مشكلة.
-
بما أنّ كلّ عضو يعرف أنّه مسؤول أمام الآخرين، فهذا يزيد من فعاليته.
-
عضو الفريق معني أكثر بما يقوم به.
-
الفرَق الجيّدة تستطيع تنشئة القادة.
-
الرؤية المشتركة تُبقي الجميع في اتجاه واضح: التقدّم نحو الأمام.
____تعرفون أنّ السيّئات تتضمّن ما يلي:
-
يستغرق اتّخاذ القرارات في الفريق وقتاً أطول من اتّخاذ القرارات فردياً.
-
تبعاً للمهمّة أو المشكلة، قد يكون المجهود الجماعي مجهوداً ضائعاً.
-
قد يتعلّق نجاح الفريق بعمل العضو الأضعف أو الأقلّ فعالية في الفريق.
-
حالما يبدأ الفريق بالسير في اتّجاه محدّد، حتّى لو كان الاتّجاه الخاطئ، فهو يبني زخماً.
-
قد يتعثّر عمل الفرَق بسبب المسائل بين الأفراد، والاستياء، واللوم.
-
إذا كان أعضاء الفريق متماسكين وملتزمين ببعضهم البعض وبالفريق، فقد يتردّدون في إبلاغ الآخرين عندما يكون عملهم غير مرضٍ أو في الإشارة إلى أنّ الفريق لا يحقّق أيّ نتيجة.
-
قد يفقد الأفراد في الفريق الحافزَ بسبب غياب التقدير لقيمة عملهم.
متى يجب أن نبني فريقاً؟
____تعرفون المبادئ الإرشادية حول متى يكون الفريق أكثر فعالية من الأفراد الذين يعملون منفردين:
-
يتمتّع الأشخاص بالمهارات لمعالجة المهمّة المطروحة.
-
تتطلّب المهمّة المهارات المتكاملة لدى عدد من الأشخاص.
-
تتطلّب المهمّة بشكل خاص عدّة أشخاص.
-
لا يرتكز نجاح المهمّة على أداء العضو الأضعف في الفريق.
-
يتمتّع أعضاء الفريق بالخبرة في العمل ضمن فرَق.
-
تُعطى للمهمّة أهمية كبيرة.
-
الالتزام الجماعي بالمهمّة كبير.
____تعرفون الأوقات التي قد تنجح فيها الفرَق بشكل خاص:
-
وضع خطّة استراتيجية لمعالجة المسائل المجتمعية.
-
بدء منظّمة أو مبادرة جديدة.
-
بدء برنامج أو تدخّل جديد ضمن منظّمة أو مبادرة.
-
بدء ائتلاف.
-
التخطيط لتقدير الحاجلت في المجتمع المحلّي وتنفيذ هذا التقدير.
-
تقييم منظّمة، أو مبادرة، أو تدخّل.
-
قيادة حملة مناداة بغاية محدّدة.
-
إدارة حدث أو حملة لجمع الأموال.
-
تشكيل طاقم عمل لمنظّمة أو مبادرة وإدارتها.
-
الاشتراك في المناداة او المناصرة المتواصلة.
-
القيام بوظيفة محدّدة ضمن برنامج مجتمعي أو مبادرة مجتمعية.
-
تغيير المجتمع المحلّي على المدى البعيد.
ما الذي يجعل الفريق فريقاً جيّداً؟
____تعرّفتم إلى قواعد المجموعات العظيمة (من بينيس وبيِْدرمان):
-
تبدأ العظمة بأشخاص رائعين.
-
المجموعات العظيمة والقادة العظماء يبنون أحدهم الآخر.
-
لكلّ مجموعة عظيمة قائد قوي.
-
يحبّ قادة المجموعات العظيمة الموهبة ويعرفون أين يجدونها.
-
تزخر المجموعات العظيمة بالأشخاص الموهوبين الذين يستطيعون العمل معاً.
-
كلّ مجموعة عظيمة هي جزيرة، ولكنّها جزيرة يربطها جسر بالبر.
-
ترى المجموعات العظيمة أنّها المُستضعف الفائز.
-
دائماً ما يكون للمجموعات العظيمة عدو.
-
الأشخاص في المجموعات العظيمة يغمرهم حبّ أعمى لعملهم.
-
المجموعات العظيمة متفائلة وليست واقعية.
-
في المجموعات العظيمة، تُعطى الوظيفة المناسبة للشخص المناسب.
-
قادة المجموعات العظيمة يعطونها ما تحتاج إليه ويحرّرونها من الباقي.
-
المجموعات العظيمة تتحرّك (تعطي نتائج حقيقية وملموسة).
-
العمل العظيم هو المكافأة بحدّ ذاته.
كيف نبني المجموعات؟
اختيار فريق:
____تبدؤون بأفضل الأشخاص الذين يمكنكم إيجادهم.
____تختارون أعضاء الفريق بحيث يتواءمون وينسجمون جيّداً مع بعضهم البعض.
____تبحثون عن أعضاء من خلفيات ووجهات نظر متنوّعة.
____تبحثون عن أعضاء ملتزمين بمفهوم العمل كفريق.
____تبحثون عن أعضاء للفريق ملتزمين برؤيته التوجيهية.
____تجدون أشخاصاً يتمتّعون بالحس الفكاهي.
بناء الفريق:
____تبدؤون بالرؤية.
____تبنون روابط وثيقة بين أعضاء الفريق.
____تتأكّدون من أنّ مفهوم الفريق واضح تماماً.
____تُشرِكون الفريق في التخطيط سوياً لكيفية عمله وما سيقوم به كفريق وما سيقوم به كلّ من أعضائه.
____تعالجون المسائل الشخصية.
____تضعون قواعد للفريق.
____تدرسون لوجستيات العمل كفريق بالتفصيل.
____تبدؤون عمل الفريق بمهمّة قابلة للتحقق وتتطلّب عملاً جماعياً لإنجازها.
____تقومون بمراجعة النجاحات والإخفاقات بشكل منتظم، من أجل فهم ما حصل والتعلّم للمستقبل.
____توفّرون الدعم الفردي والجماعي.
____تعطون الأشخاص شيئاً إضافياً مقابل العمل كفريق.
____تكثرون من مكافأة الإنجازات.
برای كار در جهت بهبود باهمستانها، رهبری مهمترین منبع است. موتوری است كه قطار را به دنبال خود میكشد.
اگر در گروه یا سازمانی مشغول كار هستید، برای انجام هر نوع كار چشمگیر، به بهبود رهبری نیاز دارید.
چرا؟ چون رهبرانند كه باعث میشوند كاری انجام شود. رهبرانند که چشمانداز دارند، ابتكار عمل را به دست میگیرند، بر دیگران نفوذ دارند، پیشنهاد میدهند، تداركات را سازماندهی میكنند، مشكلات را حل میكنند، امور را پیگیری میكنند و مهمتر از همه، مسئولیت میپذیرند.
برای حل مشكلات پیچیدهای كه در باهمستانها داریم، به عده زیادی از افراد علاقمند نیاز داریم كه فعالانه دست كمك بدهند و با هم كار كنند. اعم از اینكه بخواهید در باهمستانتان مشاغل بیشتری ایجاد كنید، جلوی سوءاستفاده از كودكان را بگیرید، حقوق مستاجرین را ارتقا بخشید، یا به هر هدف دیگری در باهمستان برسید، به رهبران متعددی نیاز خواهید داشت كه با هم كار كنند. آن الگوی قدیمی كه یك رهبر مافوق همه باشد و پیروان زیر دستش كار كنند، دیگر كاربرد ندارد.
به همین دلیل بهبود رهبری باید فعالیت اصلی هر رهبری باشد.
شما میتوانید یك تیم رهبری در اطراف خودتان تشكیل دهید. لزومی ندارد كه رهبری یك كار تكنفره باشد. شما میتوانید افرادی را آموزش بدهید كه در مسئولیتها، دیدگاهها و تعهدات شما سهیم باشند.
در این بخش، ما روی جنبههای متعددی از بهبود در رهبری تمركز میكنیم. در بخش اول، درباره اینكه چطور یك طرح كلی برای رهبری را در گروه، یا سازمانتان شكل دهید، صحبت میكنیم. همچنین در این خصوص كه چگونه به عنوان رهبر سازمانتان، افراد دیگر را برای رهبری آموزش دهید، توصیههایی عملی ارائه خواهد شد.
چرا برای بهبود رهبری به یك طرح نیاز دارید؟
چرا برای تشكیل یك تیم رهبری به یك طرح نیاز دارید؟ شما در هر زمینهای كه تلاش كنید، وجود یك طرح شما را به جایی كه میخواهید، خواهد رساند. نیازی هم نیست كه این طرح پیچیده یا فنی باشد. در اینجا نمونهای از قسمتی از یك طرح برای رهبری یك سازمان را آوردهایم:
|
جدول زمانی |
فعالیتهای مربوط به بهبود رهبری |
هدف |
|
ماه جاری |
آموزش توسط ایمی ناكامورا، آموزشدهنده برای خارج |
داوطلبین باید مهارت سخنرانی درباره بناهای تاریخی بكرزویل را یاد بگیرند |
|
ماه آینده |
آموزش توسط تروی بری، هماهنگكننده داوطلبین |
همه داوطلبین باید یاد بگیرند داوطلبین دیگر را به خدمت بگیرند |
|
سال جاری |
برنامهریزی و زمانبندی جلسات طراحی برای گروههای داوطلب |
افزایش توان كار به عنوان تیم رهبری |
همانطور كه میبینید، یك طرح ساده مدیریتی، صرفا فهرستی از اهداف بهبود مدیریت است، به اضافه یك جدول زمانی و عملكردهایی برای رسیدن به آن اهداف. شما و رهبران بالقوه هم میتوانید بعد از برخی مباحثات، یك طرح تشكیل بدهید.
در كل، درگیر كردن كسانی كه امید به آموزش آنها به عنوان یك رهبر دارید، در طراحی برای بهبود رهبریشان، به چندین دلیل ایده خوبی است.
اول اینكه به آنها نشان میدهد برایشان ارزش قائل هستید، به تواناییهای بالقوهشان احترام میگذارید و فكر میكنید كه آنها رهبران خوبی خواهند شد، كه به نوبه خود به آنها كمك میكند امكاناتشان را باور داشته باشند.
دوم اینكه الگوی رهبریِ همهشمولی را نشان میدهد كه رهبران خوب به كار میبرند. شاید مهمترین درسی كه رهبران میگیرند، برآمده از مشاهده رفتار و اعمال رهبران مورد احترام آنهاست. اگر میخواهید كسی مهارتهای رهبری را یاد بگیرد، باید خودتان آن مهارت را به كار ببرید و اطمینان حاصل كنید كه سایر رهبران سازمان یا ابتکارعمل شما هم همین كار را میكنند.
سوم اینکه ممكن است كسانی كه آموزششان میدهید بهتر از شما بدانند كه به چه چیز نیاز دارند. اگر آنها را در برنامهریزی آموزششان شركت دهید، احتمال اینكه آموزش مناسبتر باشد، بیشتر خواهد بود.
در نهایت اینكه، شركت دادن رهبران بالقوه در گرفتن تصمیماتی كه چه بسا در كار و حتی زندگیشان موثر باشد، نشانه احترام و عدالت شماست.
چه وقت برای بهبود رهبری طرحریزی میكنید؟
از همان ابتدای کار. ولی اگر تاكنون چنین نكردهاید، بهترین زمانش همین حالاست. هرچه زودتر به این فكر بیافتید كه چند رهبر و با چه مهارتهایی میخواهید، زودتر به سمت اهدافتان حركت خواهید كرد. در واقع میتوانید یكی دو ساعت در هفته را صرف فكر كردن به ایجاد رهبری در سازمانتان كنید.
شاید احساس كنید برای فكر كردن درباره تشكیل گروه رهبری وقت ندارید. شاید به نظرتان پا پس كشیدن از بحرانهای لحظه به لحظهای كه پیش رو دارید، برای فكر كردن به چیزی كه حاشیهای به نظر میرسد، امكانپذیر نیست. اما وقت گذاشتن برای فكر كردن به رهبری، شاهكلیدی است كه كمكتان خواهد كرد از بسیاری از این بحرانها اجتناب كنید. زمانی که به این کار اختصاص میدهید، بهدرستی صرف میشود.
بهبود رهبری، پروژهای مستمر است. هر كسی، هر قدر هم تاكنون یاد گرفته باشد و هر قدر هم كه به عنوان یك رهبر ایفای نقش كرده باشد، باید به رشد و یادگیری ادامه دهد، تا بتواند از عهده چالشهای همواره روزافزون اطرافش برآید.
چطور برای توسعه رهبری برنامه میریزید؟
تیم رهبران را در ذهن داشته باشید
چه گروه یا سازمانتان كوچك باشد چه بزرگ، در ذهن داشتن تیم مطلوب رهبریتان مفید خواهد بود. پاسخ به سوالات زیر كمكتان میكند:
- میخواهید چند رهبر در تیمتان داشته باشید؟
- آنها چه مهارتهایی خواهند داشت؟
- آیا تیم رهبری شما منعكسكننده باهمستانی است كه سازمانتان در خدمتش است، یا برایش كار میكند؟
- تیم رهبریتان به چه نحو از یكدیگر یا از شما حمایت خواهند كرد؟
- رهبرانتان تا چه حد نسبت به اهداف سازمانتان متعهد خواهند بود؟
اگر پیشفرضهای زیادی درباره رهبران داشته باشید، پرسشهایی مانند «چند رهبر میخواهید؟» محدودكننده خواهند بود. در اغلب سازمانها، وضع مطلوب آن است كه یك فرد یا یك گروه كوچك، مسئولیتهای رهبری را به عهده بگیرند، اما در شرایط مختلف، افراد زیادی نقشهای رهبری به عهده بگیرند. ممكن است تصوری از تیم رهبری مطلوبتان در ذهن داشته باشید، ولی به معنای آن نیست كه دیگران و شاید همه كاركنانتان نباید آموزش رهبری ببینند. ممكن است تواناییهای بالقوه كشفنشده پیدا كنید، یا ممكن است افراد را برای مواقعی آماده كنید كه لازم شود قدم پیش گذارند و مسئولیتی به عهده بگیرند.
برای گروه یا سازمانتان اهداف توسعه رهبری تعیین کنید
برای شروع به گروهی فكر كنید كه در حال حاضر دارید و آن را با تیم رهبری مطلوبی كه در ذهن دارید مقایسه كنید. نقاط قوت گروه شما كدامند و تا چه حد با ذهنیت شما همخوانی دارند؟ مشكلاتشان چیست؟ با مقایسه ذهنیتتان با واقعیت گروهتان، میفهمید كه گروهتان به عنوان یك كل در چه زمینههایی نیازمند به بهبود رهبری است. آیا افراد باید آگاهیشان را نسبت به مسائل مختلف افزایش دهند؟ آیا در كار تیمی نیاز به كمك دارند؟
وقتی زمینههای لازم را شناسایی كردید، اهداف خاصی را برای پرداختن به آن زمینهها انتخاب كنید. مثلا، اگر همگی نیاز دارند مهارتهای مربوط به ایجاد سهولت در كار را بهبود بخشند، فهرستی تهیه كنید از اینكه چه كسانی باید چه نوع مهارتهای سهولت در كار را بیاموزند و در این زمینه اولویتهایشان چیست. بعد آموزشی ترتیب دهید كه شما را به هدفهایتان برساند.
در زیر نمونهای آوردهایم از بخشی از طرح رهبری یك سازمان، برای كاركنان و داوطلبینش. این سازمان، آبدارخانه و سفرهخانه غذاهای متروی سانیساید پنج كارمند و هشت داوطلب دارد:
|
جدول زمانی |
فعالیتهای مربوط به بهبود رهبری |
هدفها |
|
ماه جاری |
آموزش توسط جروم، مدیر عملیات |
كاركنان بخش تداركات مهارتهای اولیه ایمیل و اینترنت را آموزش خواهند دید |
|
ماه آینده |
آموزش توسط جاسمین، مدیر برنامه |
تجهیزكنندهها یاد خواهند گرفت چطور جلسات موثر را اداره كنند |
|
سال جاری |
در پروژههای توسعهدهنده در باهمستان، گروه مدیریت چرخشی داشته باشیم. كارمین مدیرعامل به افراد آموزش خواهد داد كه چطور از رهبری یكدیگر پشتیبانی كنند. |
افزایش توان كار تیمی در میان همه كاركنان |
|
جلسات ماهانه طی سال جاری |
برنامههای مداوم آگاهیهای مختلف، دعوت از تجهیزكننده خارجی |
افزایش آگاههای مختلف در میان كل رهبری و كاركنان برنامه |
ممكن است سازمان شما طرحی كاملا متفاوت با طرح فوق داشته باشد. اینكه ظاهر طرح چطور به نظر برسد، تعیینكننده نیست. اگر طرح آن را پشت یك دستمال كاغذی هم بنویسید، خوب است. نكته مهم این است كه اگر قبلا درباره هدفها، اقدامات و جداول زمانی فكر و برنامهریزی كنید، احتمال اینكه تیم رهبری مطلوبتان را تشكیل دهید، بیشتر خواهد بود.
روش خاص خود را انتخاب كنید
برای پرورش رهبر، روشهای مختلفی وجود دارد. برخی از آن روشها از این قرارند:
افکار خود در مورد كاری كه انجام میدهید و علت انجام این كار را با دیگران به اشتراک بگذارید. این کار میتواند برای كسی كه مشغول آموزش دادن او هستید تجربه آموزشی بسیار باارزشی باشد.
سرمشق قرار دادن رهبری خوب
مهمترین كاری كه میتوانید برای پرورش رهبر انجام دهید آن است كه نشان دهید ظاهر و عمل یك رهبر چیست. اگر مهارتهای رهبری خوبی داشته باشید، كاركنان و داوطلبان متوجه میشوند و آن مهارتها را تقلید میكنند. اما اگر رهبر بدی باشید، رهبران بالقوه باز هم رفتارهای شما را تقلید میكنند و آموزشهای شما در خصوص مهارتهای یك رهبر خوب كمك زیادی نخواهد كرد.
آموزش حین رهبری
شما میتوانید حین عمل، در مورد تقریبا هر كاری كه میكنید به دیگران آموزش بدهید. اگر مشغول انجام یك مذاكره ظریف و حساس هستید، از فرصت استفاده کنید و هنر مذاكره را به كسی یاد بدهید. دستیارتان یا كسی را كه آمادگی یادگیری دارد، با خود ببرید. هر وقت فرصت صحبت خصوصی داشتید، نظرتان را راجع به مذاكره به دستیارتان بگویید. طرح درازمدت شما چیست؟ چه چیز دیگری برایتان اهمیت دارد؟ گیرهای كارتان كجاست؟
در میان گذاشتن فكرتان در مورد كاری كه انجام میدهید و علت انجام این كار، میتواند برای كسی كه مشغول آموزش دادنش هستید تجربه آموزشی بسیار باارزشی باشد.
مربیگری
مربیگری یعنی كسی را زیر بالتان بگیرید و در طول یك دوره زمانی نفر به نفر چیزها را به او یاد بدهید. این شامل آموزش فرد حین رهبری كه در بالا توصیف كردیم هم میشود، اما مربیگری فرآیندی بزرگتر و معنادارتر است. وقتی مربیگری كسی را به عهده میگیرید، نسبت به او متعهد میشوید. شما با آموزش دادن آنچه خودتان یاد گرفتهاید و با تشویق او هنگامی كه با چالشهای جدید مواجه میشود، كمكش میكنید یك رهبر شود.
مثلا، وقتی كسی كه مربی او هستید میخواهد برای اولین بار یك گروه متمركز را رهبری كند، ممكن است بنشینید و به حرفهایش گوش كنید. گوش كردن به او، در واقع كمكش میكند از طریق تجربیاتش فكر كند و به این ترتیب برای چالش بعدی آماده شود.
اعتماد شما نسبت به او و تعهدی كه نسبت به وی به عنوان یك رهبر در حال تكوین دارید، یكی از موثرترین راههایی است كه كمكش میكند رهبر شود. همچنین همبخشی مهمی است. زیرا شما دارید به رشد كسی كه توان بالقوه رهبری در سالهای آینده را دارد، كمك میكنید.
برنامههای مبادله
گاهی مفید است كه با یك گروه یا سازمان دیگر تبادل رهبری كنید. شما میتوانید برای یك دوره زمانی كاركنان یا داوطلبانتان را با هم مبادله كنید، تا هر دو گروه با عملكرد یكدیگر آشنا شوند. افراد میتوانند به مهارتهایی دست یابند كه در سازمان خودشان مقدور نیست. حتی بازدید از یك سازمان دیگر میتواند تصویری از امكانات تازه در اختیار افراد قرار دهد.
آشناسازی
وقتی فرد جدیدی وارد سازمان شما میشود، چه به عنوان یك كارمند، یا داوطلب یا عضو، آشناسازی اهمیت دارد چون باعث میشود فورا كار را به دست گیرد. افراد دلشان میخواهد احساس كنند كه كارشان را خوب انجام میدهند و برای خوب انجام دادن كارشان به اطلاعات و آموزش نیاز دارند. اگر در بدو ورود اطلاعات مورد نیاز افراد را به آنها بدهید، در وقت گروه یا سازمانتان سرمایهگذاری باارزشی كردهاید. اگر در شروع كار افراد را به حال خودشان بگذارید، احساس طرد شدن یا ناخواسته بودن خواهند كرد.
اطمینان حاصل كنید كه فرد تازهوارد این اقلام را دریافت كند:
- آموزش لازم برای درست انجام دادن كار
- تاریخچهای از فعالیتهای سازمان
- فرصتی برای یادگیری مأموریت، سیاستها و فرآیندهای انجام كار در سازمان
- دانستن اینكه چه كمكهایی در اختیار دارد و چطور میتواند به آنها دسترسی پیدا كند
- فرصت آشنایی با افراد سازمان
- یك استقبال گرم
كارگاهها و جلسات آموزشی
كارگاه میتواند هنگام بروز مشكلات كلیدی، به كل گروه كمك كند كه موانع را پشت سر بگذارند. شاید گروه شما به كارگاهی در زمینه تصمیمگیری، گردآوری پول (اعانه)، یا ایجاد یك طرح عملیاتی نیاز داشته باشد. كارگاهی كه روی یك مشكل كلیدی متمركز باشد، میتواند سازمان را در مسیر درست قرار دهد. اگر كارگاهی بتواند یك مشكل درازمدت را حل كند، توان بالقوه آن را دارد كه روحیهها را تقویت و تعهدات را تجدید كند.
روز استراحت و بازاندیشی
اختصاص یک روز به استراحت و بازاندیشی میتواند برای تجدید حیات یا تمركز مجدد گروهها یا سازمانها عالی باشد. این کار میتواند به گروه كمك كند هدفهای تازهای شناسایی كند یا طرحهای درازمدت جدیدی برنامهریزی كند. همچنین هنگامی كه سازمان در وضعیتی قرار میگیرد كه ناگزیر به انتخاب یك جهت تازه است، یا هنگامی كه برای موفقیت یك تغییر همه باید علت وجودی آن تغییر را درك كنند، استراحت و بازاندیشی به درد میخورد.
این کار به افراد كمك میكند تعهداتشان نسبت به ماموریت سازمان را تجدید كنند و اهمیت روابطشان با یكدیگر ضمن كار را به یاد بیاورند.
برای موفقیت توقف کار و بازاندیشی شما باید:
- با گروه چك كنید تا تایید شود آنها هم مایلند روزی را به استراحت و بازاندیشی اختصاص دهند
- از اعضا تعهد بگیرید که در این برنامه شرکت خواهند کرد
- از قبل تاریخی تعیین كنید كه افراد بتوانند بیایند
- جای راحتی را، ترجیحا دور از محل كار همیشگیتان برای این برنامه انتخاب كنید
- اهداف واضح و مشخص داشته باشید
- در مورد كاری كه باید در زمان تخصیصیافته انجام شود، واقعبین باشید
- برای برنامهریزی روز استراحت و بازاندیشی هر قدر كه میتوانید از شركتكنندگان داده بگیرید
- اطمینان حاصل كنید كه شركتكنندگان فعال باشند
- اطمینان حاصل كنید كه افراد برای برقراری ارتباط وقت كافی داشته باشند
- اطمینان حاصل كنید كه تسهیلكنندگان این برنامه افرادی کارآمد و حرفهای هستند
گروه رهبری
رهبران هم نیاز به بهبود مداوم دارند. رهبران نیاز به ارتباطگیری با رهبران دیگر دارند تا رشد كنند و بر مشكلات پیش رو فایق آیند. ما به عنوان رهبر گاهی خود را در كارمان منزوی احساس میكنیم. نیاز داریم دیگران به افكارمان گوش كنند و ما شنونده ایدههای دیگران باشیم.
برای انجام این كار میتوانید گروهی از همتایان تشكیل بدهید. به طور هفتگی یا ماهانه رهبرانی را از سایر سازمانها دعوت كنید. در این جلسات میتوانید درباره تجربیات رهبریتان، هم پاداشها و هم مشكلات، صحبت كنید.
گروههای رهبری، برای یك گروه رهبری خاص در داخل سازمان خودتان هم میتواند مفید باشد. اگر با گروهی كه بتوانند از رهبری انفرادی یكدیگر حمایت كنند، به طور منظم جلسه تشكیل دهید، این كار كمكشان میكند روی كارشان تمركز كنند و مداوما رشد كنند.
حالا كه درباره فعالیتهای مختلف در زمینه بهبود رهبری بحث کردیم، بیایید ببینیم چطور برای بهبود رهبری افراد گروه یا سازمانتان برنامهریزی كنیم.
انتظار داشتن از افراد كه مثل رهبرها رفتار كنند
اگر از افراد انتظار داشته باشید مثل رهبرها رفتار كنند، به احتمال زیاد همین كار را خواهند كرد. رهبری فعالیتی است كه هر كسی در هر سطحی میتواند در آن شركت كند. هر كسی نظری دارد كه ارزشمند است. هر كسی قابلیتی دارد كه میتواند دیگران را در آن سهیم كند. وقتی فكر میكنیم چه كسی را برای رهبری آموزش دهیم، بهراحتی كسانی را كه در تجسم كلیشهای ما از یك رهبر نمیگنجند، نادیده میگیریم.
مثلا، ما معمولا افراد آرام یا خجالتی را را به عنوان رهبران بالقوه آتی در نظر نمیگیریم و اغلب درباره توان بالقوه رهبری افراد، بر اساس گروه فرهنگی، نژادی، جنسی، یا درآمدیای كه آن شخص متعلق به آن است، فرضیات نادرستی داریم.
حال آنكه در واقع رهبران بالقوه میتوانند دارای هر اندازه، شكل ظاهری و سابقه قابل تصوری باشند. انتظارات شما میتواند به میزان زیادی به افراد كمك كند استنباطشان را از آنچه هستند و آنچه میتوانند انجام دهند، تا دوردست پیش ببرند.
به نقل از جان گاردنر در كتابش «درباره رهبری»: اغلب مردان و زنان عمر را میگذرانند در حالی كه فقط از كسری – و معمولا كسر ناچیزی – از توانهای بالقوه درونشان استفاده كردهاند. مخزن قابلیتها و انرژیهای استفادهنشده بشر بیكران است و یادگیری بهرهبرداری موثر از این مخزن، یكی از وظایف هیجانانگیزی است كه پیش روی انسان قرار دارد.»
در گروه یا سازمانتان به چه مهارتهای رهبری انفرادی نیاز دارید؟
كسی را میخواهید كه بتواند مسئولیت جمعآوری كمكهای مالی را به عهده بگیرد؟ كسی را میخواهید كه بتواند داوطلبین را به خدمت بگیرد؟ جهت طراحی یك برنامه رهبری برای افراد، ابتدا مهارتهای رهبریای را كه در سازمانتان نیاز دارید فهرست كنید. سپس ببینید كدام افراد برای یادگیری آن مهارتها از همه مناسبترند.
برای جور كردن افراد با مهارتهایی كه نیاز دارید، باید این نكات را در نظر بگیرید:
- چه كسی در حال حاضر هم، بسیاری از مهارتهایی را كه برای احراز این منصب لازم است، دارد؟
- چه كسی میتواند مسئولیتهای رهبری را با موفقیت به عهده بگیرد؟
- چه كسی به این چالش علاقه دارد و از انجامش به هیجان میآید؟
- آیا كسی هست كه در این مقام رشد كند و ثمر دهد؟
سرمایهگذاری روی تک تک افراد
هركس برای آنكه رشد كند و به یك رهبر تبدیل شود، باید حمایت شود. تشویق و حمایت شما باعث میشود افراد در كارشان و برای گروه و سازمانشان خودجوش و مفید باشند.
برای آنكه كسی رهبری مقتدر و محكم شود، باید به از او مراقبت كنید، به فكرش باشید و اهمیت بدهید. این كارها الزاما وقت زیادی نمیگیرند. كافی است عادت كنید كه نفر به نفر به افراد فكر كنید.
میتوانید در بازههای زمانی منظم با تك تك افراد ملاقات كنید و درباره اهداف بهبود رهبریشان با آنها حرف بزنید. از آنها بخواهید فكر كنند که از چه راههایی میخواهند به محل كار یا باهمستانشان یاری برسانند. بپرسید دلشان میخواهد كدام یك از مهارتهای رهبری را یاد بگیرند. شاید شما نتوانید همه آموزشها یا فرصتهایی را كه میخواهید فراهم كنید، اما میتوانید راههایی پیدا كنید كه آنها را به چالش بكشد و این به نوبه خود آنها را نسبت به شغل داوطلبی یا كاریشان متعهد نگه دارد و شاید باعث شود كه سازمان شما را ترك نكنند.
شما همچنین میتوانید افراد را برای انجام كارهایی ترغیب کنید که تصور نمیکنند قادر به انجام آن باشند. بسیاری از افراد برای رهبری به تشویقهای مداوم زیادی نیاز دارند. افراد زیادی در جامعه ما از اینکه ایدههای خود را مهم بدانند، آنها را عملی کنند و یا به دیگران کمک کنند، بر حذر داشته میشوند.
نوشتن طرح رهبری انفرادی
حالا وقتش رسیده كه با افرادتان در گروه یا سازمانتان بنشینید و با همدیگر طرحهای رهبری انفرادی بنویسید.
|
جدول زمانی |
فعالیت بهبود رهیری |
هدف |
|
ماه آینده |
از لیزا بخواهید به فرد آموزش رو در رو بدهد |
اداره یك كمپین كوچك جمعآوری خیریه را یاد بگیرد. |
|
در شش ماه آینده |
فرصتهایی فراهم كنید كه فرد جلسات كاركنان را اداره كند |
در او به عنوان یك رهبر اعتماد به نفس بیشتری ایجاد كنید. |
همانطور كه میبینید نوشتن طرح بهبود رهبری، چندان كار پیچیدهای نیست. اما این طرح باعث میشود همه به سمت اهداف خودشان و سازمان شما حركت كنند.
فراخوانی افراد جدید برای رهبری
فراخوانی اعضای جدید و داوطلبان، عاملی كلیدی در بهبود رهبری است. این كار باید بخشی از طرح بهبود رهبری شما باشد. چرا؟ به دلایل زیر:
اول اینكه اعضای جدید، نسل بعدی رهبران شما خواهند بود. اشخاص معمولا به دلایل مختلف گروهها و سازمانها را ترك میكنند. یا به شهر دیگری نقل مكان میكنند، یا كار جدید پرمسئولیتی پیدا میكنند، یا علایقشان تغییر میكند.
لذا شما به افراد جدید و آماده به كاری نیاز دارید كه رهبری را به عهده بگیرند. در غیر این صورت فقدان یك یا دو رهبر فعال، میتواند به گروه یا سازمان آسیبهای جدی بزند.
دوم اینكه وارد كردن افراد جدید به یك سازمان، باعث وارد شدن ایدههای تازه میشود و افرادتان را سرزنده نگه میدارد. افراد جدید فرضیات شما را آزمایش میكنند و شما را به چالش میكشند كه از نو به ایدههایتان فكر كنید.
سوم اینكه وارد كردن افراد جدید به سازمانتان، اساس ساخت باهمستان است. هر چه افراد بیشتری برای اهداف شما كار كنند، شما قویتر خواهید شد.
وقتی عضو یا داوطلبی را به خدمت میگیرید، به او كاری بدهید كه در اسرع وقت او را به مركز سازمان برساند. به این ترتیب او احساس خواهد كرد كه مورد استقبال قرار گرفته و به وی نیاز دارند. نظرش را درباره مشكلات سازمان بپرسید.
خودتان را به عنوان یك رهبر رشد بدهید
یادتان باشد كه شما هم جزو این تصویر هستید. شما نیز برای تداوم رشد، به بهبود رهبری خودتان نیاز دارید. هر چه در رهبری موفقتر باشید، چالشهای بیشتری سر راهتان قرار خواهند گرفت. افراد شما را مرجع میدانند و برای حل مشكلات سختتر و سختتری به شما مراجعه میكنند.
بنابراین، یك طرح بهبود رهبری هم برای خودتان تنظیم كند. در صورت نیاز آموزشهای اضافی ببینید، در كنفرانسهایی شركت كنید كه به مشكلاتی مشابه مشكلات شما میپردازند، و با سایر رهبرانی كه در صورت لزوم میتوانند به شما دست همكاری بدهند، رابطه برقرار كنید. توجه به بهبود رهبری خودتان، نه فقط از شما رهبر بهتری میسازد، بلكه از سازمانتان هم سازمان بهتری میسازد.
خلاصه
یك ضربالمثل معروف آفریقایی میگوید: «یك دهكده باید كار كنند تا یك بچه بزرگ شود». به همین ترتیب یك سازمان باید كار كند تا یك رهبر پرورش یابد. پرورش رهبری كاری جدی است. اما ارزش وقت و تلاشی را كه صرف آن میشود دارد، چرا كه رهبران ارزشمندند. به برخی رهبران تاریخ نگاه كنید: مارتین لوتر كینگ پسر، سوزان بی. اَنتونی و ماهاتما گاندی. اگر تعداد بیشتری از این رهبران را داشتیم كه با تواناییهای آنها عمل میكردند، دنیا به چه صورت درمیآمد؟
Ejemplo # 1: Equipo de Liderazgo Ideal
Esto es lo que se planteó una organización cuando sus miembros trataron de visualizar su equipo de liderazgo ideal.
| ¿Cuántos líderes quieres en tu equipo? |
Tal vez cinco: Un líder en general, uno encargado de recaudar fondos, uno encargado de las relaciones con los medios de comunicación, alguien encargado de la programación, alguien encargado de reclutar, entrenar y de supervisar al personal y a los voluntarios. |
| ¿Cuáles son las habilidades que tendrán? |
Gran capacidad organizativa, buenas habilidades de comunicación, conocimientos de informática (nos gustaría crear nuestra propia página Web), sólido conocimiento y apreciación de la bellas artes. |
|
¿El equipo de líderes reflejará a la comunidad en la cual la organización trabaja o sirve? |
Bakersville tiene grandes comunidades Asiático-- Americanas e Italo—Americanas; nos gustaría que estuvieran representados. |
|
¿Cómo se apoyarán los líderes entre ellos y a ti? |
Reuniones semanales para mantenernos actualizados, incluyendo un tiempo para “informar” para cada uno de los miembros del equipo de liderazgo. El líder general evaluará formalmente a los demás cada seis meses al año. Por último, trataremos de reunirnos de forma casual al menos una vez al mes (quizás a almorzar). |
| ¿Cómo se comprometerán los líderes con los objetivos de la organización? |
Cada uno de nuestros líderes debe tener una firme creencia en la importancia de fomentar las artes en Bakersville, así como un sentido de comunidad. Juntos, definiremos nuestras metas en términos concretos, y formularemos un plan de acción detallando como cada uno de nosotros (y aquellos que trabajan con nosotros) podemos trabajar juntos para lograr estas metas. |
نویسنده
Marya Axner
تجدون هنا قائمة مراجعة تلخّص أبرز النقاط في النص.
____لقد حدّدتم عدد القادة الذين تحتاجون إليهم في فريقكم، وأنواع هؤلاء القادة.
____ لقد حدّدتم المهارات المرغوب فيها.
____ فريقُ القيادة يعكس المجتمعَ المحلّي الذي تخدمه منظّمتكم أو تعمل فيه.
____ أعضاء فريق القيادة يعرفون كيف يدعمون بعضهم بعضاً وكيف يدعمونكم.
____ القادة ملتزمون بغايات منظّمتكم.
____ لقد حدّدتم نقاط قوّة مجموعتكم.
____ لقد حدّدتم صعوبات مجموعتكم.
____ لقد حدّدتم المجالات التي تستطيع مجموعتكم ككلّ استخدام التدريب على القيادة فيها.
____ لقد حدّدتم المهارات الإضافية التي ستتقدّم من خلالها منظّمتكم بالسرعة القصوى.
____ لقد حدّدتم المهارات التي ليست متوافرة في منظّمتكم.
____ لقد حدّدتم الأشخاص المستعدّين لتعلّم مهارات القيادة المطلوبة.
____ لقد حدّدتم الأشخاص المهتمّين بتعلّم مهارات القيادة المطلوبة.
____ لقد اخترتم الطريقة المناسبة لتطوير القيادة لكلّ هدف أو غاية.
____ لقد قرّرتم مَن سيكون مسؤولاً عن التدريب.
____ لقد اخترتم موعداً ستكون فيه كلّ غاية منجزة.
____ لقد حدّدتم كم سيستغرق تحقيق كلّ غاية لتطوير القيادة.
____ لقد تأكّدتم من توافر الموارد اللازمة في منظّمتكم لتحقيق هذه الغايات.
____ لقد تأكّدتم من أنّ مخطّطاتكم الزمنية واقعية.
بیایید بپذیریم شهرت رهبران چندان نیک نیست. از رسواییهای اخلاقی گرفته، تا اختلاس، از هیولاهای تشنه قدرت گرفته، تا دیوانسالارهای بیعرضه. خیلیها به سختی میتوانند به رهبرانشان اعتماد كنند و برای رسیدن به هدفهای مشترك، به طور نتیجهبخشی با آنها كار كنند.
با این حال، كسانی هم هستند كه به اصطلاح به دلایلی «درست» رهبری را برعهده گرفتهاند. كسانی كه به جای سوءاستفاده از این سمت برای رسیدن به اقتدار شخصی، از آن به عنوان وسیلهای برای كمك به دیگران استفاده میكنند. این افراد رهبر میشوند، چون میخواهند در خدمت بهبود دیگران باشند.
چرا؟ چون در طول خدمت خود فهمیدهاند كه با پذیرفتن مسئولیتها و امكانات رهبری، بیشترین فایده را خواهند رساند. ما نام این كسانی را كه رهبر میشوند تا موثرتر خدمت كنند، رهبران خدمتگزار میگذاریم.
رهبران خدمتگزار چه ویژگیهایی دارند؟
در بسیاری از بخشهای این فصل از جعبهابزار در مورد ویژگیهای مختلف رهبری بحث شده است. ویژگیهایی از قبیل داشتن قدرت ترغیب دیگران، تصمیمگیری و تشخیص نیازها. همه این ویژگیها در مورد رهبران خدمتگزار هم صدق میكنند. اما واژه رهبر خدمتگزار ویژگی بیشتری میطلبد، شاید داشتن ذهنیتی متفاوت. این حقیقتا برداشت منحصر به فردی است از مفهوم رهبری.
در ادامه، فهرستی خواهیم داشت از مهمترین ویژگیهای یك رهبر خدمتگزار. برخی از این تفكرات و عملكردها، خاص یك رهبر خدمتگزار است. مابقی، در حالی كه ممكن است در همه انواع رهبری یافت شوند، در مورد رهبران خدمتگزار بیشتر مورد تاكید هستند.
رهبر خدمتگزار باور دارد كه او «فرد اول در میان افراد برابر» است. این تفكر، در بطن رهبری خدمتگزار قرار دارد. یك رهبر خدمتگزار خود را مافوق افراد تحت رهبریاش نمیداند. در عوض او مصداق عبارت لاتینی primus inter pares به معنای «فرد اول در میان افراد برابر»است (جملهای از زبان اگوستوس رومی که میخواست موقعیت خود را بین دولتمردان وقت توجیه کند. این جمله امروزه در بخشهای مدیریت، سازماندهی و غیره به کار گرفته میشود). این تفكر، یعنی او افراد تحت رهبری خود را همتایانی میبیند كه به آنها میآموزد و از آنها یاد میگیرد. او رهبری دیگران را به خاطر رسیدن به هدف مورد موافقت همگان میخواهد، اما اعتقاد ندارد كه رهبری به او برتری میدهد. به این دلیل است كه رهبر خدمتگزار یك تیمساز به تمام معناست. او بر نقاط قوت دنبالهروهایش تکیه، و در صورت لزوم خود از آنها پیروی میكند. چنین رهبری با فرمان دادن و امر كردن رهبری نمیكند. در عوض به همه اجازه میدهد کاری را انجام دهند که به بهترین نحو قادرند به ثمر برسانند. به این معنا، او مانند رئیس گود در سیرك است، كه بازیگران را هدایت میكند در جای خودشان قرار بگیرند و آن وقت خود از زیر نورافكن بیرون میرود، تا بازیگران بدرخشند.
شیوه رهبری رهبران خدمتگزار هم مانند فرزانگان، بیتكلف و بیادعاست. و این شیوه هدایت، در جایی كه افراد با یكدیگر برابر باشند و مجاز باشند آنچه را برایشان اهمیت دارند بیان كنند و با تمام توان كار كنند، باری بر دوش پیروان نخواهد گذاشت. در عوض، رهبر خدمتگزار سنگینی بار و همچنین منافع كار را به تساوی میان همتایان تقسیم میكند. هر آنکه در کار دخیل بوده سهمی از منافع آن میبرد.
رهبر خدمتگزار، از قدرت، با صداقت استفاده میكند. یك رهبر خدمتگزار از رهبری و قدرت، به شكل درست و قانونی، به نفع كسانی كه در خدمت آنهاست، استفاده میكند. او رهبری را به چشم ابزاری در خدمت منافع عموم و نه هدف مطلوب خودش، نگاه میكند.
برای ما که بر صاحبان قدرت نظارت میکنیم، تفاوت بسیار آشكار است. ما رباخواری كه به زور متوسل میشود و به زورمندیاش مباهات میكند، یا سیاستمداری كه چربزبانی میكند و به این مهارتش افتخار میکند را سرمشق قرار نمیدهیم. ما مادرترزاها و نلسون ماندلاهای دنیا را الگو قرار میدهیم. آنها رهبران خدمتگزاری هستند كه با درستی و امانتداری در آن مقام قرار گرفتهاند.
رابرت گرینلیف در مقالهاش با عنوان خدمتگزار در هیبت رهبر، میگوید: «ابتدا با احساس طبیعی میل به خدمت كردن شروع میشود. اول خدمت. سپس انتخابی آگاهانه، فرد را مشتاق رهبری میكند. تفاوت در نحوه انجام كار است و پیش از همه در اینكه رهبر اطمینان حاصل كند ضروریترین نیازهای افراد برآورده میشوند».
آیا رهبران ما همواره در این عرصه موفق هستند؟ بهندرت. آنها ممكن است نکات فوق را کم داشته باشند، همانطور كه ما هم به عنوان رهبران خدمتگزار ممكن است چنان کمبودی داشته باشیم. ما همه انسانیم. با این حال، كمال مطلوب این است كه ما کارکرد مؤسسات عمومی و رهبرانمان سرمشق قرار میدهیم. و با مداومت در تلاشمان، میتوانیم الهامبخش دنبالهروهایمان در رسیدن به یك زندگی خدمتگزارانه باشیم.
یك رهبر خدمتگزار اهمیت جزئیات روزمره را درك میكند. وقتی ما به رهبریهای بزرگ فكر میكنیم، اغلب ما به چیزی فكر میكنیم كه به آن میتوان «سخنان بزرگ» گفت. ما به رویای مارتین لوتركینگ فكر میكنیم. به این فكر میكنیم كه چه كاری میتوانیم برای كشورمان انجام دهیم. به آتش و به گوگرد، یا به شعارهای انقلابیون فكر میكنیم.
در حالی كه واقعیت امر آن است كه این حرفها بخش كوچكی از رهبری را تشكیل میدهند و نیاز به آنها در یك رهبری خدمتگزار، از آن هم كمتر است. موضوع رهبری خدمتگزار مباحثات تن به تن و رودررو و رسیدگی به جزئیات روزمره است.
تمرین:
به گروه کارآمد فكر كنید كه با آنها كار كردهاید، یا شاهد كاركردشان بودهاید. كارها بهخوبی انجام میشوند و به نظر میرسد كه اعضای گروه واقعا از كارشان راضی هستند. رهبر رسمی یا غیررسمی آنها چه كسی بود؟ چه میكرد؟ سبك مدیریتش چطور بود؟
رهبر خدمتگزار به حرفهای پیروانش (كسانی كه او را انتخاب كردهاند) گوش میكند و اهمیت میدهد. رهبران خدمتگزار مشتاقند كه وقت بگذارند و حرفهای دیگران را بشنوند. در واقع بیشتر از اشتیاق، آنها فعالانه جویای نظریات و افكار پیروان خودشان هستند. این برای یك رهبر خدمتگزار، حائز بیشترین اهمیت است.
و روابط مبتنی بر احترام دوجانبه، از همین گوش كردنها پا میگیرد. در رهبران خدمتگزار، میل به گوش كردن ذاتی است. اهمیت دادن به دیگران، بخشی از وجودشان است. آنها میتوانند از این مهارت، برای یادگیری از پیروانشان استفاده كنند، آنها یاددهنده صرف نیستند.
رهبران خدمتگزار به دیگران كمك میكنند به آنچه میخواهند برسند. رهبر خدمتگزار به افراد اهمیت میدهد، به این ترتیب است كه به خواستههای آنها پی میبرد و در رسیدن به آن خواستهها كمكشان میكند.
با این حال گاهی پیش میآید كه ظاهرا خواسته یك رهبر خدمتگزار بسیار متفاوت با خواسته پیروان اوست. آن وقت چه میشود؟
معمولا هدف بزرگتر هر دوی آنها یكی است، اما نظرشان درباره نحوه رسیدن به آن هدف متفاوت است. مثلا ممكن است یك رهبر خدمتگزار بخواهد در مورد یک موضوع مرتبط با آلودگی محیط زیست، با سران جناح مخالف یك نشست دیپلماتیك داشته باشد، در حالی كه سایر اعضای گروه، تمایل به مقابله با جناح مخالف را داشته باشند.
ما با وضعیتهایی روبهرو بودهایم که در آن یك رهبر خدمتگزار سعی میكند مسائل را با الفاظ و اصطلاحات مناسب بیان كند، طوری که افراد بتوانند از دیدگاه او به قضایا نگاه كنند. به گفته یك ضربالمثل قدیمی: با عسل بیشتر میشود مگس گرفت، تا با سركه. یك رهبر کارآمد قضایا را طوری مطرح میكند و توضیح میدهد كه هدفهای مشترك شفاف باشند، یا مزایای انجام كارها به روشی خاص مشهود باشند.
شاید بگویی، ولی این حرفها دارد منفیگرایانه جلوه میکند. این همه حرف برای قبولاندن امری، یا درست جلوه دادن آنها. آیا قرار است یك رهبر خوب، اساسا پیروانش را گول بزند؟
ابدا. یادتان باشد كه ابتدا گفتیم یك رهبر خدمتگزار باید صادقانه و به دلایل درست رهبری كند. ولی اگر زبان شما انگلیسی باشد و بخواهید با یك نفر برزیلی صحبت كنید، ناچار خواهید بود طرز حرف زدنتان با او را تغییر دهید. باید زبان پرتغالی یاد بگیرید. آن وقت است كه میتوانید درست گفتگو كنید.
با آنكه اغلب موارد به این شدت نیستند، اما پیام كار واضح است: یك رهبر خدمتگزار زبان پیروانش را میداند و از آن استفاده میكند. مثال زیر را در نظر بگیرید:
رهبر یك برنامه پیشگیری از بارداری نوجوانان میخواست حمایت یك كشیش كاتولیك محلی را جلب كند. ولی او میدانست كه با بحث بر سر كمپین «منطق كاندوم» به جایی نخواهد رسید. در عوض او و كشیش درباره كارهای مشتركشان صحبت كردند. هر دو پرهیز از مصرف مشروبات الكلی را ترویج میكردند و هر دو بهشدت علاقه داشتند كه زندگی جوانان حتیالامكان پربار و سالم باشد. هنگام ترك مباحثه هر دو توافق كردند كه با هم روی چندین پروژه كار كنند و كشیش هم موافقت كرد با آن دسته از كارهای گروه كه موافقشان نبود، سرسختانه مخالفت نكند. در پایان یك اتحاد بزرگ شكل گرفته بود.
درس؟ از همان جایی كه دیگران هستند شروع كنید. پیش از ادامه مطلب، در اینجا لازم به ذكر است كه یك رهبر خدمتگزار كوتهبین نیست. نهایت تلاشش را میكند تا دیگران را متقاعد كند از چشم او به قضایا نگاه كنند، تا اینجای كار درست است. اما همانطور كه گفتیم، یك رهبر خدمتگزار به حرفهای پیروانش گوش میكند و از آنها یاد میگیرد. از پیشرفت استقبال میكند. به این ترتیب اگر متقاعد شود كه طرف مقابلش حق دارد، با كمال میل به توصیههای طرف مقابلش عمل میكند.
رهبر خدمتگزار به پیروانش اجازه رشد میدهد. ضمن اینكه یك رهبر خدمتگزار طبق نكته قبلی، از جایی كه دیگران هستند شروع میكند، آنها را متوقف هم نمیكند. در عوض، رهبر خدمتگزار به دیگران كمك میكند امكانات بالقوه موجود را ببینند. این امر، هم میتواند شخصی باشد (من مطمئنم كه تو میتوانی به خط پایانی دوی استقامت برسی) و هم ممكن است باهمستانی باشد (میتوانی تصورش را بكنی كه این محله با رنگآمیزی جدید و تعدادی درخت به چه شكل درخواهد آمد؟) یك رهبر خدمتگزار به افراد كمك میكند كارهایی را انجام دهند كه نمیدانستند قدرت انجامشان را دارند. او وقت میگذارد و در كنار پیروانش اهدافی را تعیین میكند كه هم امكانپذیر باشند و هم چالشبرانگیز.
رهبر خدمتگزار الهامبخش دیگران برای خدمت كردن است. و بالاخره اینكه یك رهبر خدمتگزار میداند كه بهتنهایی نخواهد توانست همه كارها را انجام دهد و راستش را بخواهید، اگر بتواند هم، دلش نمیخواهد كارها را بهتنهایی انجام دهد. یك رهبر خدمتگزار دلش میخواهد با دیگران و برای دیگران كار كند. لذا باید بتواند الهامبخش مخدومین خود، برای خدمت كردن به دیگران باشد.
چطور یك رهبر خدمتگزار به دیگران الهام میبخشد؟ روشهایی كه او برای الهام بخشیدن به دیگران استفاده میكند، الزاما با روشهای مختلفی كه هر رهبری برای الهام بخشیدن به دیگران برای انجام هر كاری استفاده میكند، تفاوت ندارد. یا در واقع، با روشهای هر كسی كه الهامبخش دیگران است، فرق نمیكند. همان اشتیاق یك رهبر خدمتگزار برای خدمت كردن به دیگران فینفسه الهامبخش است، اما افراد به وسیله روشهای متعدد دیگر هم الهام میگیرند.
ما میتوانیم با نگاهی اجمالی به مفهوم كلی الهام بخشیدن، به این سوال پاسخ بدهیم. بیایید مطلب را از سطح شخصی شروع كنیم. چه چیز باعث میشود وسط سخنرانی كسی كه متقاعدمان میكند برای بچهای كه هرگز ملاقات نخواهیم كرد پول بفرستیم، از جا بپریم؟ این چشمه الهام چیست؟ چه باید بكنیم؟
تمرین:
قبل از ادامه مطلب، فهرست پنج نفر از رهبرانی را كه شخصا میشناسید یا تعریفشان را شنیدهاید بنویسید. پنج نفری كه بسیار تحسینشان میكنید. آنها چرا تا این حد توجه و تحسین شما را جلب كردهاند؟ آنها چه میكنند؟ آنها چطور آن كار را انجام میدهند؟ از چه چیز آنها خوشتان میآید؟ آیا سبك رهبری همه آنها یكیست؟ اگر یكی نیست، چه فرقهایی با هم دارند؟
احتمال دارد این پنج نفری كه اسامیشان مقابل شماست، با هم كاملا متفاوت باشند. ممكن است یكیشان آرام و دیگری گستاخ باشد. یكیشان داد بزند و دیگری سوال كند. یكیشان از محبوبیت خوشش بیاید و دیگری از رسانهها خوشش نیاید یا به آنها اعتماد نداشته باشد. ممكن است در فهرستتان كسی باشد كه هرگز شخصا او را ندیده باشید، اما چیزی نوشته باشد كه خواندنش از هیجان مو بر بدنتان راست كرده باشد.
در هر حال، احتمال دارد افرادی كه اسامیشان در مقابل شماست، كاملا با هم فرق كنند. این امر به طور كلی میان رهبران و حتی رهبران خدمتگزار واقعیت دارد. اما اگر به دقت نگاه كنید، میبینید كه بعضی كیفیتها مدام تكرار میشوند. بخشی از فهرست كیفیتهایی كه الهامبخش هستند، از این قرار است:
- صداقت
- آگاهی
- همدلی
- شفقت
- توان غلبه بر موانع و خصوصا موانعی كه پیروان شخص با آنها دست به گریبان هستند
- احساس شادی و سرزندگی
یك رهبر خدمتگزار خود را با شرایط وفق میدهد. اگر خانهتان آتش گرفته باشد، دلتان نمیخواهد مامور آتشنشانی به شما بگوید: «به نظر شما در این لحظه چطور بهترین استفاده را از زمان ببریم و از چه مسیری حركت كنیم؟» در عوض دلتان میخواهد بشنوید: «نردبان آنجاست و ما، شما و بچههایتان را از اینجا نجات خواهیم داد».
از طرف دیگر، اگر در محل كارتان مشغول مذاكره درباره ایجاد یك تغییر اساسی در موسسهتان باشید، «به نظر شما چه باید كرد؟» سوال مناسبی به نظر میرسد. در واقع اگر چنین سوالی را از شما نكنند، خیلی هم عصبانی خواهید شد.
بنابراین، برای آنكه یك رهبر خدمتگزار الهامبخش باشد، هر وضعیتی را میسنجد و یكی یكی به آنها پاسخ میدهد. اگر لازم باشد كنترل كار را به شخصی میسپارد كه سبك رهبریاش بیشتر مناسب آن شرایط است، خودش هم افراد را تقویت میكند. یك رهبر خوب میفهمد كه چه وقت خود او الزاما بهترین شخص برای انجام یك كار معین نیست. او نقاط قوت و نقاط ضعف خودش را خوب میشناسد و در صورت لزوم، فرصتها را با كمال میل در اختیار كسانی میگذارد كه مناسبتر باشند.
همانطور كه ملاحظه میكنید، یك رهبر خدمتگزار شدن، بیشتر مربوط به داشتن یك وضعیت ذهنی خاص است، تا یك سری دستورالعملها. بنابراین برخلاف بسیاری از بخشهای دیگر این جعبهابزار، یك رهبر خدمتگزار شدن، نیازمند طی كردن مرحله به مرحله یك فرآیند نیست (اول باید صادق باشید، دوم باید به افراد اهمیت بدهید ...). اما كارهایی هستند كه یك رهبر خدمتگزار به جای آنكه فقط به آنها اعتقاد داشته باشد، انجامشان میدهد. شما میتوانید برای تازه نگه داشتن مفهوم بخش خدمتگزاریِ یك رهبر خدمتگزار در ذهنتان، روی این مهارتها كار كنید. بسیاری از این مهارتها به طور مفصل در بخشهای دیگر توضیح داده شدهاند، لذا در اینجا فقط از آنها نام میبریم. آن مهارتها عبارتند از:
- گوش كردن به دیگران
- دخالت دادن دیگران در كارها
- ترویج كار تیمی، به جای تصمیمگیری انفرادی
- ارتقاء مهارتهای حل مشكل
الهامبخشی را چطور میبینید؟
همانطور كه گفتیم، رهبر خدمتگزار كسی است كه میخواهد قبل از هر چیز به دیگران خدمت كند و لذا با این تعریف، در مرتبه دوم به خودش میپردازد. اما ممكن است این كار، گاهی مشكل ایجاد كند. شاید در این صورت احساس كنید كه به عنوان یك رهبر بُرندگی خود را از دست میدهید. میخواهید به افراد كمك كنید، یا حداقل همیشه این كار را میكردید. اما دارید فرسوده میشوید. دارید خسته میشوید. مشكلی كه خود به وجود آوردهاید، از همه وقت بزرگتر شده است و تنها چیزی كه بزرگتر از مشكل شماست، توده كارهای انجامنشده روی میز شماست. یادتان نمیآید آخرین بار چه وقت همسرتان را دیدهاید. دلتان میخواهد مسئولیت را به دیگری بسپارید. دیگر دلتان نمیخواهد خدمت كنید، میخواهید مدتی هم آسایش داشته باشید. دلتان میخواهد به جامائیكا فرار كنید و دیگر هرگز، هرگز برنگردید.
این احساس به نظرتان آشناست؟ اگر آشناست، در این صورت چه باید كرد؟ چه چیز به رهبر خدمتگزار الهام میبخشد و در او شوق خدمت به وجود میآورد؟ از كجا انرژی، هیجان و استقامت كسب كنیم تا دیگران را به دنبال خود بكشیم و هدایتشان كنیم، تا قهرمانان فعالی در رسیدن به هدفمان باشند؟ چه چیز ما را به حركت درمیآورد، تا ما هم دیگران را به حركت درآوریم؟
برای رهبرانی كه در راه از پا درمیآیند، یا كسی كه دلش میخواهد كلا از راه فاصله بگیرد، الهام گرفتن و هیجان داشتن برای هدف، همیشه هم آسان نیست. با این حال، این ممكن است مهمترین كاری باشد كه بتوانید انجام دهید. از پا درآمدن و وانهادن، احتمالاتی كاملا واقعی هستند. اینطور به قضیه نگاه كنید: اگر شما از پا دربیایید، چراغی خاموش میشود و سلاحی قوی را از هدف شما میرباید.
لذا یك رهبر خوب، یك رهبر قوی و آماده كار در درازمدت، همگام با كمك كردن به دیگران، از خودش هم مراقبت میكند. برای اغلب ما آسان است كه چنان درگیر كار شویم كه نیازهای خودمان را فراموش كنیم. یا، حتی اگر مراقبت خودمان هم باشیم، چنان بی نظم و حساب و کتاب از خود مراقبت کنیم که سرانجام سرخوردگیها به حداكثر میرسد و دریچههای سیلگیر سرانجام میشکند.
برای اجتناب از این رویداد، یك رهبر خدمتگزار بر اساس تداوم، نیازهای خودش را در نظر میگیرد. او پیش از وقوع فاجعه از خودش مراقبت میكند.
ممكن است بگویید: این متناقض به نظر میرسد. در همین جا خواندم كه رهبر خدمتگزار قبل از هر چیز به دیگران خدمت میكند. درست است. اما یك رهبر باید از كارش نتیجهای بگیرد و باید از آن دستاورد باخبر باشد، واگرنه بهسرعت تسلیم خواهد شد. هر دو عنصر باید وجود داشته باشند. به این دو دایره برهمافتاده فكر كنید:

یكی از این دایرهها نشاندهنده اشتیاق رهبر خدمتگزار در كمك به دیگران است. دایره دیگر نشاندهنده نیاز او در كمك به خودش است. در وضعیت مطلوب، یك رهبر خدمتگزار باید در جایی كه دو دایره روی هم افتادهاند، هر دوی این كارها را انجام دهد.
بنابراین، یك رهبر برای آنكه الهامگرفته و هیجانزده برای انجام كارش باقی بماند، چه كارهایی باید انجام دهد؟ پاسخ این سوال همانقدر فردی و شخصی است كه شخصیت ویژه هر رهبری فردی است. اما این امكانات را كه برای رهبران بسیاری كارایی داشتهاند، در نظر بگیرید. شاید یكیشان به كار شما هم بیاید.
- برای خودتان وقت بگذارید. ممكن است فكر كنید برای یك مرخصی یا یك تعطیلی بعدازظهر وقت ندارید. ولی آیا میتوانید بدون آنها هم سر كنید؟ شما برای سازماندهی مجدد گروه و انرژی گرفتن، به زمان نیاز دارید. برای انجام این كار راههای زیادی وجود دارد. از جمله آن راهها مراقبه روزانه، یا دوی آهسته، یا صرف یك روز برای انجام كاری كه دوست دارید، است. آن كار مورد علاقه، هر فعالیتی میتواند باشد: تماشای یك نمایش، یا لذت بردن از یك پیك نیك، شركت در یك كلاس سفالگری، یا تماشای یك مسابقه فوتبال. آن كار هر چه كه هست، باید مختص شما باشد، شما از آن لذت ببرید و سرحال بیایید. آن كار نباید هیچ ربطی به شغل روزمره شما داشته باشد.
- مطالعه كنید، ولی نه مطالعه اخبار یا مطالب مربوط به كارتان. رمان، یا زندگینامه یا هر چیز دیگری كه دوست دارید بخوانید. یكی از ویژگیهای ثابت بسیاری از رهبران تاریخی، میزان مطالعه آنهاست. مطالعه در شما خلاقیت ایجاد میكند و كمكتان میكند «تصویر بزرگ» را شفافتر ببینید. با این كار متحدین جدیدی پیدا میكنید. سخن كوتاه، مطالعه به شما كمك میكند نسبت به كل زندگی آگاهی بیشتری پیدا كنید.
- كسانی را داشته باشید كه تقویتتان كنند. همه ما این گفته را شنیدهایم كه: «كسی كه در اوج است، تنهاست». این در مورد رهبران خدمتگزار هم صدق میكند. در واقع اگر خوب دقت كنید، حتی در میان تودهها هم میتوانید تنها باشید. همه ما به كسانی نیاز داریم كه كمكمان كنند و در چالشها و در شادیهایمان، حمایتمان كنند. برای ما رهبران خدمتگزار مهم است كه این افراد را بهدقت انتخاب كنیم. علتش این است كه اگر حامیان خود را آگاهانه انتخاب نكنیم، متاسفانه اغلب نیازهای خود را از طریق افراد نادرست برطرف میكنیم. باید بیشتر این حمایتها را از نزدیكان خود دریافت كنیم: از همسران، اعضای خانواده و دوستانمان. با این حال، گاهی هم مفید است كه از حمایت افرادی در حرفه خودتان برخوردار شوید، كسانی كه با همان چالشها و هیجاناتی درگیر بودهاند كه شما درگیر هستید. دو راه برای ایجاد چنین روابطی وجود دارند:
- مربی داشتن. ما همواره در حال یادگیری هستیم و امیدواریم یادگیریمان هرگز تمام نشود. اگر بر دوش كسانی كه پیش از ما بودهاند بایستیم، چشماندازمان وسیعتر خواهد بود. لذا، برقراری رابطه با یك مربی، راهی عالی است كه به شما كمك میكند از نظر حرفهای رشد كنید.
- برقراری روابط محكم با همتایان. صحبت كردن با رهبران دیگر، خصوصا در رشته خودتان، میتواند بسیار مفید باشد. از این طریق است كه جلسات و كنفرانسهای حرفهای مفید واقع میشوند. از طریق صحبت كردن با رهبران دیگر، كم كم متوجه میشوید كه دیگران هم دقیقا همان مشكلاتی را دارند، كه شما دارید. این كار به شما كمك میكند بفهمید كه تنها نیستید.
تمرین:
به كسی فكر كنید كه رهبریاش را تحسین میكنید، یا كسی كه در زمینههای دیگر، از نظر حرفهای او را تحسین میكنید. ترجیحا كسی را انتخاب كنید كه سالها در آن زمینه كار كرده باشد. از او بپرسید كه از كجا حمایت میشود؟ وقتی سرخورده میشود به چه كسی پناه میبرد؟ آیا امكانات یا افراد مشابهی در زندگی شما وجود دارند؟ یا حمایتی از آن دست، به شما هم كمك میكند؟
- خودتان را به چالش بکشید. وقتی «روزمرگیهای قدیم» دیگر برایتان به كار نمیآیند، كوه دیگری برای بالا رفتن انتخاب كنید. با جهتها و امكانات جدید، خود را به چالش وادارید. این مسیرها و امكانات جدید میتوانند شروع یك برنامه تازه، تشكیل یك همكاری جدید، یا راهاندازی مجدد یك پروژه موجود باشند. هر چیزی كه شما را دوباره به هیجان آورد، مفید است. امكانات نامحدودند.
- به كل تصویر نگاه كنید. یعنی كل جنگل را به خاطر بسپارید، تا سرگرم درختها نشوید. گاهی در ناكامیهای روزمره كارمان گرفتار میشویم. این زمانی است كه وقتش رسیده چشمانداز وسیعتر را به خود یادآوری كنیم. اعم از اینكه این چشمانداز پایان گرفتن سواستفاده از كودكان باشد. یا احیای یك محله، یا ایجاد دنیایی بدون تبعیض. برای انجام این كار، باید بخواهیم كه این ناكامیها را موانع كوچكی ببینیم، كه مایلیم از رویشان بپریم، نه كوههای صعبالعبوری كه ارزش تلاشهای ما را ندارند.
- پیروزیهای كوچك را جشن بگیرید. مثلا ایجاد صلح جهانی یك هدف متعالی است. اما كاری نیست كه شما یا حتی سازمان شما بتواند بهتنهایی به انجام برساند. در واقع ممكن است این امر هرگز به طور كامل تحقق پیدا نكند. اما بسیاری از ما احساس میكنیم كه هنوز ارزشش را دارد كه برای تحققش تلاش كنیم. پس اگر حتی در به تحقق رساندن یك تكه كوچك از آن صلح موفق شدید، موفقیتتان را جشن بگیرید.
خلاصه
رهبر خدمتگزار، به رهبری همانطور نگاه میكند، كه یك نجار به چكش. چكش برای یك نجار، یك ابزار است و البته یك ابزار خیلی مهم است. چكش میتواند بسازد، خلق كند و به یك رویا تحقق ببخشد. اما با یك ضربه اشتباه، میتواند باعث درد شدید در شست نجار شود.
رهبری هم به شخص امكان میدهد رویاها را به تحقق برساند. درها را باز میكند و امكان میدهد كه فرصتها واقعیت پیدا كنند. اما، رهبری چیزی است كه باید در موردش دقت شود. زیرا در رهبری هم مانند مورد چكش، اشتباهات میتوانند تاوان سنگینی به بار آورند. از آن بدتر، رهبری هم مانند چكش میتواند به جای آفرینش، در خدمت نابودی باشد. افراد را آزار بدهد، به جای كمك كردنشان. و اگر به خودمان توجه كافی نداشته باشیم، رهبری میتواند خود رهبر را هم نابود كند.
لذا رهبر عاقل، با این ابزار قوی همانقدر با مراقبت رفتار میكند، كه با یك چكش. همواره سعی میكند ضربه را به سر میخ بزند.
Ejemplo 1: Entrevista con Ann Liprie-Spence, Directora del Centro de Liderazgo de Servicio de la Universidad de McMurry (Abilene, Texas)
Ann Liprie-Spence es la directora del Centro de Liderazgo de Servicio en la Universidad de McMurry, en Abilene, Texas. En esta entrevista ella habla acerca de su programa y del significado del liderazgo de servicio.
McMurry es un lugar muy especial; es una pequeña Universidad de artes liberales (metodista). Tenemos alrededor de 1.400 estudiantes. Es difícil decir qué nos hace únicos. Si usted está aquí puede sentirlo. Es una atmósfera contagiosa.
Un profesor dijo: "Tenemos que encontrar alguna manera de construir nuestro nicho, porque somos un lugar muy especial". Regresó de una conferencia en la que hubo información sobre el liderazgo de servicio. Esto fue en 1990. Elaboramos un programa de liderazgo de servicio, buscamos fondos y pusimos nuestro programa en marcha.
Un gran componente de nuestro programa es el curso "Conceptos y técnicas del liderazgo de servicio". Durante los dos primeros años, la clase fue gratuita y se invitó a los estudiantes a tomarla. Después de que se acabaron los fondos de la subvención que teníamos, los estudiantes tuvieron la oportunidad de inscribirse en el curso. En los tres últimos años, la matrícula ha aumentado vertiginosamente.
Lo que hacemos en el curso es utilizar la filosofía de Robert K. Greenleaf. Tratamos de inculcar en nuestros estudiantes [la idea] de que los mejores líderes son aquellos que sirven a otros. Al liderar a la gente, se está sirviendo para ellos y todas sus preocupaciones deben tenerse en consideración a la hora de tomar decisiones. Tratamos de inculcar a lo largo del semestre que todo lo que se hace es por el bienestar de otros. Creo que a veces en la sociedad, los ejemplos de liderazgo que ven algunos estudiantes son ejemplos en los que las personas han adquirido prestigio y poder debido a intenciones más egoístas.
Lo que hacemos los lunes es una conferencia sobre principios de liderazgo. Desarrollamos temas como la resolución de conflictos, el trabajo en equipo y la gestión del tiempo. Un segundo período de sesiones cada semana es un pequeño grupo de seminario-debate dirigido por estudiantes de cursos avanzados quienes han sido especialmente capacitados en el concepto de liderazgo de servicio y en la dinámica de grupos.
Una de las cosas que hacemos el primer día de clase es pedirles que hagan una lista de las características de un servidor (una persona que se dedica al servicio). A continuación, les pedimos una lista de las características de un líder. Muy rara vez hay algo que sea similar. Entonces empezamos a tratar de hablar de lo que significa en conjunto. Para algunas personas este término es poco inspirador hasta que realmente entienden de qué se trata. Muchos de los muchachos más rudos no quieren ser vistos o llamados “líderes servidores” – ¿Qué pensarán sus amigos? – Eso es así hasta que realmente comprenden lo que significa.
Al comienzo del semestre tengo a cargo ocho instituciones que vienen al campus y hablan de sus respectivas entidades y tenemos un proyecto concreto asignado con cada una de ellas. Los estudiantes escogen el equipo con el que van a trabajar en la correspondiente institución.
Lo que une a cada equipo se basa en el hecho de que todos querían trabajar, ya sea con la escuela pública o con Hábitat para la Humanidad o con lo que sea o haga la agencia. Luego, por cuenta propia, cada individuo debe aportar 30 horas para el proyecto. Tienen que mantener un registro diario. Lo que creemos que es más importante es que ellos reflexionen diariamente sobre lo que aprenden en el proyecto. Cuando salen de las aulas y ven lo que han aprendido en clase ¿Pueden hacer conexiones entre lo que ven y lo que aprendieron? ¿Alguna de las situaciones expuestas en clase se presentó?
Deben pasar por una sesión de capacitación donde se les da una visión amplia de la institución o agencia. Entonces los estudiantes se enfocan en puntos y áreas débiles en las que puedan ser de mayor valor y servicio para la institución. Realizan propuestas, las cuales llevan de vuelta a la institución. Si las propuestas son aprobadas, entonces tienen que encontrar los medios para llevarlas a cabo utilizando todos los principios de liderazgo que han aprendido.
Queremos que se den cuenta de que es necesario que salgan y hagan la diferencia, que busquen cosas por cambiar y que traten de proponer cambios. Se trata de que busquen maneras de hacer las cosas y no sólo estar ahí y decir, "¿Qué hay para mí hoy?" o "Queremos ver qué podemos hacer. Sugiera maneras, ideas sobre qué podemos hacer mejor, cosas que podríamos hacer en las que usted no había pensado".
Algunas de sus ideas han sido rechazadas. Nosotros les decimos “bienvenidos al mundo real”; este problema crea una oportunidad para reponerse y crear otra idea. Por tanto, no puedo decirles que siempre será fácil. Sus ideas no siempre son bien recibidas. A veces les dicen: "Esta es una maravillosa idea, empiece, ¿en qué podemos ayudarle?"; otras veces les dicen: "Genial, pero si quiere, hágalo por su cuenta. Nosotros no tenemos los recursos".
Después de que han terminado la clase, envío una carta a algunos estudiantes invitándolos a ser parte de lo que llamamos “mentores del liderazgo de servicio”, para que aplicar y extender su liderazgo más allá de la clase. Los mentores salen y entrevistan instituciones porque ellos saben lo que significa ser un miembro del equipo. Si los mentores dicen este proyecto no funcionará, no lo hacemos. Parte de la idea detrás de liderazgo de servicio es escuchar a los demás. No sería honesto si les digo que vengan conmigo y al final hago caso omiso de lo que tienen que decir. Ellos aprenden con la práctica.
Tenemos un lema que incluimos en nuestras constancias oficiales de estudios. Dice lo siguiente: Creemos en mostrar nuestro compromiso con el potencial humano incorporando valores espirituales, liderazgo y servicio a la humanidad. Hemos creado un programa único en la esfera universitaria: el Programa de Liderazgo de Servicio de la Universidad de McMurry.
Esto es lo que les decimos a los alumnos que es más importante. Creemos que el programa está diseñado para equipar a nuestros estudiantes con una moral firme y bases éticas, las cuales puedan darle sentido a los dilemas que enfrentarán y a partir de las cuales puedan convertirse en líderes que le devolverán algo al mundo.
El año pasado, tan sólo en nuestra facultad, el personal y los estudiantes aportaron 24,000 horas de servicio comunitario. Esto es en un campus de 1.400 estudiantes. Creo que mucho de esto surge una vez que ven este enfoque como una forma de vida. De hecho, van, experimentan hacerlo y ven lo bien que les hace sentir. Es el comentario que recibo todo el tiempo, "no sabía lo bien que me haría sentir vivir realmente como líder de servicio".
Ejemplo 2: Entrevista con Nancy Larner, Directora del Programa Greenleaf para el Liderazgo de Servicio
Nancy Larner es directora del Programa Greenleaf para el Liderazgo de Servicio. En el siguiente texto, ella habla de la organización y de su filosofía.
El Centro Greenleaf es una organización internacional sin fines de lucro. Estamos interesados en tratar de promover organizaciones más humanas y caritativas. Trabajamos con centros de salud, sistemas de educación superior, organizaciones religiosas, organizaciones con y sin fines de lucro - básicamente toda la gama. No tratamos de concentrarnos en una sola área - tratamos de llegar a todas las personas.
Nuestro logo es la cinta de Moebius. La idea detrás de la cinta de Moebius y cómo se relaciona con el liderazgo de servicio, es que no existe un comienzo o un fin. Todos fluye armónicamente: liderar lleva a servir, servir lleva a liderar. El liderazgo de servicio es una palabra hipotética porque liderar y servir están al mismo nivel.
El liderazgo de servicio es en realidad una filosofía práctica. Apoya a las personas que en primer lugar desean servir, y luego liderar como un medio para expandir este servicio a otras personas e instituciones. No se trata necesariamente de atraer a personas que se encuentran en una posición de poder. Cualquiera puede tener una filosofía de liderazgo de servicio. Lo que se necesita es mucha integridad, confianza, interés y también cierta vulnerabilidad. Es decir, el líder de servicio no es el único que toma las decisiones. No se trata de tener todas las respuestas. El liderazgo de servicio fomenta y promueve la colaboración, la confianza, la habilidad de escuchar y el uso ético del poder.
Es algo así como [en el jazz], cuando le llega el turno de tocar a alguien e improvisar o si alguien tiene una idea de cómo mejorar la música. Se les tiene que dar la oportunidad. Estas personas podrían no ser los líderes de la banda, pero tienen una gran idea y la ponen en práctica. Se trata de un asunto muy sutil. Es difícil indicar exactamente cuándo el líder tiene que ceder en su protagonismo y dejar a otras personas hacerse cargo de la situación.
Robert Greenleaf es el caballero que escribió acerca de esta filosofía en la década de 1960. Su idea era que la gente pasara la mayor parte del tiempo, ya fuera en una institución religiosa, en el trabajo o en cualquier parte, tratando de enseñar y fomentar estos principios básicos. Sus esperanzas eran poder transferir dichos principios a la comunidad en general para crear o intentar crear un mundo más humano y comprensivo.
Algunas personas realmente se identifican con este material (lo escrito por Greenleaf) y llegan a decir: "¡Dios mío, así es como me he sentido toda mi vida y no sabía que hay personas y organizaciones que realmente se preocupan por fomentar este tipo de liderazgo!". De alguna manera, es una transformación, en el sentido de que uno siente que hay esperanza, que las organizaciones pueden ser manejadas de una manera más humana.
¿Hay algo que la gente puede hacer para volverse o ser líder de servicio?
La gente tiende a buscar la lista de los diez pasos a seguir para convertirse en líderes de servicio y justamente la cuestión principal es la de trabajar en las habilidades interpersonales. No es tanto decir: “De acuerdo, tengo que hacer X, Y o Z y luego soy un líder servidor”. Se trata más del perfeccionamiento de habilidades como la empatía y la capacidad de escuchar y de tratar de trabajar con el consenso y la persuasión en lugar de la coacción. En realidad, cualquier persona puede ser un líder de servicio si así lo desea.
Si alguien se acercara a usted y le dijera: "Me gustaría empezar a utilizar los principios del liderazgo de servicio en mi trabajo o vida personal". ¿Qué consejo le daría?
Comience a interesarse y apoyar más a sus colegas, quizá puede mostrar más interés en sus vidas fuera del trabajo, o, si alguien se dirige a usted porque se encuentra realmente atascado con el trabajo, tal vez usted puede ayudarle un poco. Con esto, la gente empieza a sentir una sensación de empatía y confianza y, tal vez, entonces ellos también empezarán a tratar a sus compañeros de la misma manera. Un liderazgo al servicio de los demás, puede empezar en cualquier lugar y en cualquier momento. Esta opción depende de la persona.
نویسنده
Jenette Nagy
تجدون هنا قائمة مراجعة تلخّص أبرز النقاط في النص.
____أنتم مستعدّون لقبول نداء الخدمة والمحافظة عليه
____لقد طوّرتم ميزات القائد الخادم
____ ترون أنفسكم أوائل بين متساوين
____تستخدمون السلطة بنزاهة
____تعرفون أهمية التفاصيل اليومية
____تهتمّون لأمر الجماعات المكوِّنة التي لديكم
____تساعدون الناس للحصول على ما يريدونه
____تصلون إلى الجماعات التي تتكوّنون منها
____تحاولون إلهام الآخرين
____تتكيّفون للتأقلم مع الأوضاع
____تستمعون إلى الآخرين
____تُشرِكون الآخرين
____تروّجون للعمل الجماعي
____تعزّزون مهارات حلّ المشكلات
____تعرفون كيف تجدون الإلهام
____تعرفون أنّ مساعدة الآخر هي جزء من مساعدة الذات
الأداة رقم 1: الاستماع الناشط
فيما نفهم أنفسنا وعلاقاتنا مع الآخرين بشكل أفضل، نعود فنكتشف أنّ "التواصل لا يقوم فقط على قول الكلمات؛ بل هو بناء فهم حقيقي". والاستماع النشط يشكّل مهارة مهمّة في هذه العملية. والواقع أنّ الأشخاص الذين يؤثّرون فينا أكثر من غيرهم هم على الأرجح الذين يستمعون جيّداً. فهؤلاء قد طوّروا مهارة التعاطف، سواء بصورة فطرية أو عبر الممارسة. ونوّد توجيه شكر خاص إلى مركز الدراسات الريفية Center for Rural Studies (http://crs.uvm.edu/gopher/nerl/personal/comm/e.html)، لإعطائنا الإذن باستخدام هذا النشاط.
استخدموا التوجيهات على الصفحات التالية لممارسة بعض مهارات الاستماع النشط الأساسية:
-
مهارات الحضور (الشفهية وغير الشفهية)
-
الأسئلة، والتفكير، والتلخيص
-
مهارات التعبير الذاتي: "نمط 1-2-3"
-
جلسة ممارسة حول المواجهة الفعّالة
مهارات الاستماع
تتوزع المجموعة إلى مجموعات فرعية من ثلاثة أشخاص. ستضمّ كلّ مجموعة فرعية ثلاثة أدوار: المتكلّم، والمستمع، والمراقب. وسيلعب الجميع كلّ دور لمرّة واحدة في جلسة الممارسة هذه. إذاً توزعوا وشكّلوا مجموعتكم الفرعية، وقرّروا مَن سيأخذ أيّ دور أوّلاً.
التوجيهات:
الهدف -- الغاية من جلسة الممارسة هي إعطاء كلّ شخص الفرصة ليتعلّم كيفية استخدام المشجّعات الصغيرة الشفهية وغير الشفهية حتى يصبح مستمعاً أفضل.
إلى المتكلّم/ة -- مهمّتك تقضي بالتكلّم عن أمر مهمّ بالنسبة إليك: عملك، أو عائلتك، أو قرار ما، أو سؤال ما. وستكون الممارسة أكثر إفادةً إذا تكلّمت عن أمر يهمّك فعلاً، علماً أنّه يمكنك أيضاً أن تلعب دوراً مختلفاً. وقد تجد نفسك منهمكاً بمناقشة أمر مهمّ عند انتهاء الوقت المخصّص. وإذا حصل ذلك، يمكنك أن تتّفق مع الشخص المستمع لتكمل لاحقاً، بعد العمل أو في أثناء الاستراحة.
إلى المستمع/ة -- مهمّتك تقضي بممارسة مهارات الجلسة: الاتّصال البصري، ولغة الجسد، وفترات الصمت، والمشجّعات الصغيرة الشفهية. لا داعي للتوتّر! عليك فقط أن تركّز على متابعة مسار تفكير المتكلّم. وحاول أن تحدّ استجاباتك بالمهارات المُناقَشة في هذه الجلسة.
إلى المراقب/ة -- مهمّتك تقضي بمراقبة مهارات المستمع الشفهية وغير الشفهية. راقب وعدّ ما أمكن عدّه من التصرّفات (الاتّصال البصري، ووضعية الجسد، والمشجّعات الصغيرة الشفهية، والتغييرات في الموضوع) بحيث تقدر أن تبقى دقيقاً نسبياً.
الطريقة:
يتكلّم المتكلّم الأوّل مع المستمع لمدّة ثلاث أو أربع دقائق. ثمّ يقوم المستمع بمناقشة تجربة الاستماع مع العضوَين الآخرَين في المجموعة الفرعية. (إلى المستمع: ما الذي كان مريحاً؟ وما الذي كان صعباً؟ وهل تمكّنت من متابعة حديث المتكلّم؟). بعد ذلك، يعبّر المتكلّم عمّا شعر به حيال استماع المستمع. (إلى المتكلّم: هل شعرت بأنّ كلامك لقي آذاناً صاغية؟ وهل كان ذلك مفيداً؟ وهل كان للمستمع أيّ عادة وجدْتَ أنّها تشتّت الانتباه؟). ثمّ يعبّر المراقب عن ملاحظاته. ويُفترض أن تستغرق عملية التعبير هذه حوالى ثلاث أو أربع دقائق.
الآن، على الجميع أن يغيّروا أماكنهم. فالمستمع يصبح المتكلّم، والمتكلّم يصبح المراقب، والمراقب يصبح المستمع. ثمّ قوموا بالتكلّم والاستماع لخمس دقائق، وتبادل الملاحظات لخمس دقائق، وذلك لمرّتين بعد، بحيث يلعب الجميع كلّ دور لمرّة واحدة. ويُفترض أن تستغرق جلسة الممارسة بكاملها حوالى 25 دقيقة.
وعندما تنتهون، شكّلوا مجموعة كبيرة في جلسة مشتركة. الميسّر سيساعدكم على التعبير عن تجاربكم في الممارسة. كيف ترتبط هذه المهارات بعملكم؟ وما هي النواحي الأخرى التي قد تكون مفيدة فيها؟ مرّوا على كامل المجموعة لكي يتسنّى للمشاركين التعبير عن أمر واحد على الأقلّ تعلّموه عن أنفسهم في جلسة الممارسة هذه.
تناقش التمارين التالية مبادئ القيادة وحلّ النزاعات. وهي تنظر في مسألتَي إدارة الوقت وبناء الفرق. أمّا نوعها فيرتكز على الحالات، وذلك من أجل السماح للأشخاص بتقييم ما يجب القيام به في الحالات المطروحة.
الأداة رقم 2: بناء الفرق
ابتكروا حالة مبنية على اجتماع مجلس إدارة في مدرسة. اختاروا الأسماء للشخصيات بطريقة عشوائية. في هذه الحالة الخيالية، دعا أحد الموظّفين الكبار في إدارة المدارس الرسمية إلى اجتماع حول تغيير معيّن أرادوا إجراءه. وكان التغيير مثيراً للجدل، وسبّب بعض النزاع في المجتمع المحلّي. البعض عارض التغيير، والبعض الآخر اعتقد أنّه فكرة جيّدة. إذاً، نُظّم الاجتماع لمعرفة شعور الأعضاء حيال التغيير المقترَح. حضر جميع الأهالي إلى الاجتماع، ولكنّ الشخص الذي دعا إليه تأخّر. وأدّى ذلك فوراً إلى جوّ من العدائية امتزج مع النزاع الذي كان قائماً من قبل. وعند وصول هذا الشخص، كان متوتّراً أوّلاً بسبب تأخره ولعلمه بأنّه سيلتقي بحضور عدائي، ولم تجرِ الأمور بشكل جيّد جداً. حضِّروا سيناريو حول المسائل المطروحة، وكيف تعامل الأهالي مع هذه المسائل، وكيف تعامل ممثّل المدرسة مع هذه المسائل.
قسّموا المجموعة إلى جهتين تمثّل إحداهما إدارة المدارس الرسمية في المنطقة، فيما الأخرى تمثّل الأهالي. هذا سيساعد على النظر إلى الموضوع من المنظورَين معاً. أعيدوا ضم المجموعات في مجموعة أكبر وناقشوا عملية حلّ النزاعات. وتكلّموا عما يلي: كيف كان يمكن حلّ النزاع بطريقة أفضل. في ما يلي بعض الأسئلة للمساعدة على النقاش:
ما كان رأي مجموعتكم؟
-
ما هي الاقتراحات التي أعطيتموها؟
-
هل تعرفون بعض المسائل المطروحة هنا؟
-
ما هي بعض الأمور التي تعتقدون أنّه كان يمكن القيام بها بشكل مختلف ولماذا؟
-
ما هي المقاربة التي كانت ستكون أفضل؟
-
ما الذي كان يمكن أن يفعله هذا المسؤول لو كان قائداً؟
-
كيف كان يمكن أن يفعل أموراً لحلّ بعض النزاعات؟
-
كيف كان يمكن أن يجعل الجميع يشعرون شعوراً أفضل قليلاً عندما يتوصّلون إلى ذلك؟
-
ماذا كان لك/لكِ أنت أن تفعل/ي في حالة كهذه؟
-
ما الذي كان من الممكن أن يقوم به القائد الخادم؟
-
هل تصرّف هذا الشخص تصرف القائد الخادم؟
-
كيف كان يمكن للشخص أن يعالج الوضع بشكل أفضل؟
الأداة رقم 3: برج بابل
تُطلَق على هذا التمرين تسمية "برج بابل"، وهو يدور على التواصل. إنّه يثير حماسة المشاركين ويساعدهم على تعلّم أهمية إشراك الآخرين. شكّلوا مجموعة صغيرة ووزّعوا أوراقاً تحتوي على أدوار مختلفة. لا يمكن للمشاركين النظر إلى أوراق الآخرين، أو التكلّم مع أيّ شخص آخر. تتضمّن كلّ ورقة خاصة بدور ما تعليمات محدّدة جداً مثل: "كلّ ما يمكنك القيام به هو تكلّم الاسبانية"، و"كلّ ما يمكنك القيام به هو أن تكون ناقداً وسلبياً". تعرفون أنّ لكلّ شخص دوراً مختلفاً، ولكنّ التلاميذ لا يعرفون ما هي أدوار الآخرين. يأخذ أحدهم دوراً يقول: "أنت القائد. ينبغي أن توصل إلى مجموعتك من دون التكلّم أنّه عليهم بناء أطول برج يستطيعون بناءه، على أن يحمل كتاباً في قمته عندما ينتهون. ولا يمكنهم التكلّم ولا الكتابة، إلا إذا كان ذلك محُدداً ذلك في الأوراق الخاصة بأدوارهم. عليهم إيجاد طريقة ما للتواصل. ثمّة ديناميات مختلفة تجري. فأحدهم يتصرّف كناقد فعلاً، وآخر يتصرّف بإيجابية فعلاً، وآخر لا يمكنه سوى أن يتمتم، وآخر لا يمكنه سوى تكلّم الفرنسية، وآخر أعمى، وآخر مشلول. انظروا ما إذا كان القائد يحاول إشراك الجميع.
عندما ينتهي النشاط، تكلّموا عنه في المجموعة. أحياناً، تكون المجموعة التي يكون التواصل فيها هو الأضعف هي التي تبني البرج الأصغر والأكثر هشاشة. الإعاقات مبالغ فيها، ولكنّ لدى الكلّ نقاط قوّة ونقاط ضعف، وإذا كنتم تتواصلون فعليكم أن تجدوا طرقاً تسمح للجميع بالمشاركة وأن تأخذوا آراء الجميع وأفكارهم بعين الاعتبار. شدّدوا على أهمية الحصول على مُدخَلات من الجميع لأنّه قد يكون لديهم بعض الأمور المهمّة جداً يقولوها، فضلاً عما عندهم من الأفكار الرائعة. شدّدوا أيضاً على أهمية الإشراك. كذلك، تكلّموا عن بعض المشكلات التي عانوها في التواصل. هل أدركوا حتّى أنه كانت هناك مشكلة؟
سبکهای رهبری روشیهایی است که یک رهبر با گزینش و عمل به آن تلاش میکند به اهدافش برسد. در این بخش راهنماییهایی ارائه میشود برای اینكه بدانید سبکهای مختلف رهبری كدام هستند، كدام یك كمتر یا بیشتر موثر هستند و شما چطور میتوانید سبك جدیدی در پیش بگیرید، یا سبک فعلیتان را تغییر دهید تا به سبك مطلوبی كه آرزو دارید دست پیدا كنید.
سبک رهبری یعنی چه؟
به نقل از جان گاردنر در كتاب «درباره رهبری»: «رهبری فرآیندی است از متقاعدسازیها، یا مدلسازیهایی كه فرد یا تیم رهبری توسط آن گروهی را وامیدارد تا اهداف و مقاصدی را دنبال كنند كه رهبر پیش رو دارد، یا رهبر و پیروانش ارائه میكنند.» اگر ما این تعریف را قبول داشته باشیم، سبك رهبری شیوهای است كه این فرآیند با آن به اجرا درمیآید.
سبک یك رهبر دربرگیرنده آن است كه او در داخل و خارج سازمان چطور با دیگران ارتباط برقرار میكند، نظرش نسبت به خود و مقامش چیست، و تا حد زیادی، اینكه آیا رهبر موفقی است یا خیر. اگر لازم است كاری انجام شود، رهبر چطور دست به كار انجامش میشود؟ اگر یك مورد اضطراری پیش بیاید، چطور از عهدهاش برمیآید؟ اگر یك سازمان به حمایت باهمستان نیاز داشته باشد، رهبر چطور آن را تجهیز میكند؟ همه اینها به سبک رهبری بستگی دارد.
چرا باید به سبک رهبری توجه شود؟
سبک رهبری یك سازمان، هم در ماهیت آن سازمان هم در رابطهاش با باهمستان منعكس میشود. اگر یك رهبر شكاک باشد و نسبت به قدرت دیگران حسادت كند، احتمال دارد افراد دیگر سازمان هم در مراوده با همكاران و باهمستان مشابه او رفتار كنند. اگر یك رهبر مهربان و اهل همکاری باشد، رفتاری مشابه را در بین كاركنان ترغیب خواهد كرد و آنها با سازمانهای دیگر نیز همكاری و همیاری خواهند كرد.
رفتار یك رهبر، به اشكال مختلف معرف سازمان اوست. اگر قرار باشد سازمانی نسبت به فلسفه و ماموریتش وفادار باشد، سبك رهبری آن سازمان هم باید با این وفاداری همخوان باشد. یک رهبر مستبد و خودمختار، در یك سازمان دموكراتیک (مردمی) بینظمی ایجاد میكند. رهبری كه فقط به سود و زیان اهمیت میدهد، در سازمانی كه بر مبنای ارزشهای انسانی ساخته شده، میتواند هدف و مقصد كار را تضعیف كند. به این دلیل، آگاهی نسبت به سبك خودتان به عنوان یك رهبر و سبك كسانی كه به عنوان رهبر استخدام میكنید، در نگهداشت سازمانتان در مسیر درست، تعیینكننده است.
مفاهیم رهبری
شاید مشكلاتی كه سبك رهبریت یک سازمان میتواند ایجاد كند، به اندازه نمونههای زیر چشمگیر نباشد، اما در هر حال بر افراد داخل سازمان و كل عملكرد سازمان تاثیر عمیق خواهد گذاشت. سبكها باید با نظریات رهبر و سازمانش درباره اینكه رهبریت چیست و چه میكند، همخوانی داشته باشد. مفاهیم ممكن عبارتند از:
- اِعمال قدرت. رهبری موضوع پیگیری اهداف خود فرد است. اِعمال قدرت بر دیگران، خود یك هدف است و جایگاه فرد را به عنوان یك رهبر تحكیم میكند.
- كسب و استفاده از امتیازات یك مقام بالا. رهبری یعنی رسیدن به قله و اینكه فرد به عنوان عالیترین مقام شناخته شود.
- رئیس بودن. رهبری یعنی سرپرستی و نظارت بر كار سازمان و اینكه به افراد گفته شود چه وقت چه كاری را انجام دهند و دادن پاداش یا اِعمال تنبیه مقتضی.
- كارمحوری. رهبری یعنی به انجام رساندن كار. فقط همین مهم است.
- مراقبت از افراد. رهبری یعنی مواظبت از افراد تحت رهبری و کسب اطمینان از اینكه همه نیازهایشان برطرف میشود.
- توانمندسازی. رهبری یعنی كمك به افراد تحت رهبری برای كسب توانایی و رهبر شدن.
با روی هم گذاشتن این دو قلم آخر، مفهوم دیگری هم اضافه میكنیم و آن اینكه، یكی از جنبههای رهبری پرورش رشد فردی (و حرفهای) در دیگران است.
- رهبری اخلاقی. رهبر، با نیروی شخصیتی و معیارهای متعالیاش، انتظاراتی ایجاد میكند و دیگران را به سطح خودش میكشاند.
- ایجاد یك چشمانداز و كار برای رسیدن به آن. رهبری یعنی توانایی به چشم آوردن یك هدف و ایجاد انگیزه در دیگران برای كار كردن با شما در جهت رسیدن به آن هدف.
روشهای رهبری
در بسیاری و شاید در اكثر سازمانها، بیش از یكی از این مفاهیم، رهبری را تعریف میكند. هر یك از اینها در برگیرنده روش خاصی از رهبری است و رهبران میتوانند از چندین روش استفاده كنند.
- اعمال قدرت محض. «یا روش من یا اخراج». اگر آنچه را كه رهبر از شما میخواهد، هر قدر هم غیرمنطقی، انجام ندهید، اخراجید. تصمیمات رهبر چون و چرا ندارد و هیچ كس دیگر هم تصمیمگیرنده نیست.
- سیاستبازی. رهبر افراد را در مقابل یكدیگر قرار میدهد، درون سازمان چنددستگی ایجاد میكند، «متحدین»ش را تقویت و «دشمنان»ش را منزوی میكند. (از طریق لطف كردن یا چشمپوشی از عملكردهای ضعیف) افراد را مدیون خودش میكند تا در موقع لزوم دِینشان را بپردارند. و به این ترتیب افراد و رویدادها را مطابق میل خودش دستكاری میكند.
- استفاده از روابط. رهبر روابط مثبت و مستحكمی با همه یا اغلب افراد سازمان برقرار میكند و از این روابط برای هدایت افراد در جهتهای مشخص استفاده میكند. افراد هر چه را از آنها بخواهند، به خاطر رابطهای كه با رهبر دارند انجام میدهند، نه به خاطر دلایل وابسته به خود آن كار.
- مدلسازی. رهبر ممكن است رفتارها یا عملكردهای خاصی را از افراد بخواهد یا نخواهد، اما خودش آن رفتارها را از خود نشان میدهد و انتظار یا اشاره ضمنی دارد كه دیگران هم از او تبعیت كنند.
در سیسیل، یك باستانشناس جوان سرپرست حفاری بود. او وظیفه داشت با كارگران حفاری محلی مذاكره و آنها را سازماندهی كند. كارگران، كه عموما دو برابر سن او را داشتند، آن كار را به چشم فرصتی میدیدند كه در آن میتوانستند بدون اینكه كاری انجام دهند، پول درآورند (و این را اعضای مافیای محلی كه آنها را به خدمت گرفته بودند، به ایشان گفته بودند).
جوان سرپرست با صحبت كردن به لهجه محلی خودشان و احترام گذاشتن به آنها، غافلگیرشان كرد. اما آنچه بیش از همه متعجبشان كرد این بود كه او بعد از آنكه بهدقت برایشان توضیح داد كه چه كاری را به چه صورت باید انجام دهند، بالای سرشان نایستاد و به تكتكشان نگفت كه چه باید بكند. در عوض بهسادگی پشت كرد و سر كار خودش رفت. پیرترها، متاثر و شرمنده شدند و آنها هم شروع به كار كردند. آنها یك بار دیگر هم شگفتزده شدند، وقتی دیدند كه باستانشناس جوان آماده انجام هر كاری – هر قدر سخت و كثیف – بود و اینكه اگرچه آنها كشاورز بودند و به كار یدی عادت داشتند، اما هر چه تلاش میكردند، نمیتوانستند بیشتر از او كار كنند. برخلاف انتظارات اولیهشان، در مدتی كه تحت استخدام بودند سخت كار كردند... بیآنكه سرپرست دستوری به آنها بدهد.
- ترغیب. رهبر از طریق مذاكره، استدلال، ارائه تكنیک، یا روشهای برانگیزنده دیگر، افراد را متقاعد میكند كه آنچه رهبر میخواهد در واقع بهترین روش است، یا با آنچه مورد نظر آنهاست، همسویی دارد.
- تقسیم قدرت. بعضی از رهبران تصمیم میگیرند بخشی از کار رهبریشان را از طریق ذینفعهای دیگر در سازمان انجام دهند. در این وضعیت، كمی از قدرت شخصیشان را در ازاین چیزی كه به نظرشان نفوذ بیشتر بر فرآیند تصمیمگیری، اهداف و حتی خود سازمان است، به دستاندركاران فرآیند تصمیمگیری واگذار میكنند.
- کاریزما. بعضی از رهبران آنقدر جاذبه دارند كه میتوانند صرفا با قدرت شخصیتشان افراد را جذب خود كنند. در واقع خودشان میتوانند مدافع باشند و كارهای شگفتانگیزی انجام دهند، اما این كارها را از طریق وفاداری افراد و واهمهای كه از او دارند، انجام میدهند.
- درگیر كردن دنبالهروها در هدف. رهبر، دیگران را وامیدارد چشماندازهای او برای سازمان را تایید کنند و بر آن اشراف یابند. او این كار را به وسیله جاذبه خود، نیروی ایمان خودش نسبت به قدرت و حقانیت آن چشمانداز، یا به وسیله ماهیت خود آن چشمانداز انجام میدهد.
تركیبات مختلف این روشها و روشهای دیگر
تركیب مفاهیمی كه رهبر و سازمان از رهبری و شیوه رهبری دارند، تا حد زیادی معرف سبك رهبری است. علاوه بر این، ویژگیهای رهبری تقریبا همیشه در روابط درون و میان كاركنان، شركا، هیات مدیره و سایر مرتبطین با سازمان و همچنین در سیاستها، عملكردها و برنامههای سازمان منعكس میشود. در قسمتهای بعدی این بخش، زمانی كه سبكهای خاص رهبری را بررسی میكنیم، با جزئیات به این ایده خواهیم پرداخت.
در تعریف سبک رهبری عوامل دیگری هم دخیل هستند. مثلا، در بعضی از سازمانها، از رهبرها انتظار میرود همه چیز را زیر و رو كنند و تغییرات را بپرورانند و پشتیبانی كنند. در بعضی دیگر، از آنها میخواهند كه وضعیت موجود را حفظ كنند. بعضی سازمانها از رهبر میخواهند كه فعال و قاطع باشد، در بعضی دیگر میخواهند كه منفعل باشد. همه این عوامل و مفاهیم رهبری، روشهای رهبری، نگرش نسبت به تغییر و قاطعیت با ویژگیهای شخصیتی و تجربیات فرد به طرق مختلف تركیب میشود و سبكهای مختلف رهبری را به وجود میآورد.
چند نگاه مختلف به سبک رهبری و تاثیرات آن بر یک سازمان
در زمینه سبک رهبری، نظریههایی وجود دارد كه بسیاری از آنها شامل تئوری کاتینیومی است - دو سبک رهبری متضاد با تعدادی وقفههای میانی. در اینجا ما چهار سبك را ارائه میكنیم، كه یك جمعبندی از نظریههای متعدد موجود هستند و نشان میدهند كه چطور با هم تعامل دارند و نگاهی همهشمول هستند نسبت به سبك رهبری.
چهار سبک رهبری
به یاد داشته باشید كه هر یك از سبکهای زیر رفتارهای قالبیای است كه در واقع برای افراد معدودی مناسب است. هر یک به منظور مشخص كردن ویژگیهای یك سبك خاص با كلمات بسیار ساده و تكمعنا بیان شده است. در عمل، كسی رهبری را به این شكل انعطافناپذیر كه در اینجا آوردهایم، نه دیده، و نه تجربه كرده است. اغلب رهبران برخی از ویژگیهای دو یا چند سبک از اینها را با هم تركیب میكنند و ویژگیهای دیگری هم دارند كه با هیچ یك از اینها همخوانی ندارند.
توصیفهای بسیار دیگری هم میتوانید راجع به سایر سبکهای رهبری پیدا كنید. در واقع آنچه این فهرست ارائه میكند، راههای مفیدی است برای تفكر درباره رهبری خودتان و دیگران.
همچنین مهم است به یاد داشته باشید كه افراد در هر یك از این طبقهبندیها میتوانند موثر واقع شوند، یا واقع نشوند. یک رهبر مستبد و خودمختار میتواند نیروهایی را كه سعی در كوبیدنشان دارد، بهراحتی با رفتارش تقویت كند. یك رهبر مدیریتگرا ممكن است یك مدیر عالی یا خیلی بد باشد. انتخاب یك سبك مشخص، الزاما به معنای اجرای كامل آن نیست.
سبکهایی هم هستند كه ماهیتا كارایی كمتری نسبت به بقیه دارند. مثلا یكی از سبکهایی كه میتوان به عنوان نمونه در نظر گرفت، سیستم عدم مداخله است. یعنی اینكه اجازه دهید رویدادها به خودی خود اتفاق افتند و در این راستا نه چشماندازی ارائه شود، نه جهتی، نه ساختاری. این سبك ممكن است در كوتاهمدت در سازمانی كه برای كار كردن، از قبل روشهای موفقیتآمیزی را تدبیر كرده است كارایی داشته باشد. اما در درازمدت برای بهترین سازمانها هم مناسب نیست و در سازمانی كه نیازمند ساختار و جهتگیری است، مصیبتبار خواهد بود.
۱- مطلقگرا. رهبران مطلقگرا اصرار دارند همه كارها را خودشان انجام دهند. همه قدرت در دست آنهاست، همه تصمیمگیریها را آنها انجام میدهند و معمولا به هیچ كس هم نمیگویند كه مشغول انجام چه كاری هستند. اگر برای یك رهبر مطلقگرا كار میكنید، معمولا تنها وظیفهتان این است كه آنچه را از شما میخواهند انجام دهید.
یك رهبر مطلقگرا معمولا اقتدار و مرجعیتش را به زور ارعاب، تهدید، پاداش یا تنبیه، یا اعطای مقام به دست میآورد. ممكن است چشمانداز واضحی داشته باشد یا نداشته باشد، و یا سازمان را در جهت درست هدایت بكند یا نكند، برایش اهمیتی ندارد كه دیگران كارش را تایید كنند، یا تایید نكنند.
رهبری مطلقگرا تصمیمگیری آنی را مجاز میداند و بحث بر سر چگونگی انجام كارها را حذف میكند. در عین حال اما، احتمال دریافت ایدههای مختلف از جانب افراد را هم كاهش میدهد و موجب بدرفتاری با افراد میشود، گویی آنها هیچ اهمیتی ندارند. اگر رهبر تنها به قدرت و موقعیت خودش اهمیت بدهد، كه معمولا هم همینطور است، پشت به دیگران، به آنها نگاه میكند و میرود تا هر نوع مخالفت با خود یا ایدهها و تصمیماتش را سركوب كند. نوآوری یا استفاده از ایدههای دیگران تنها زمانی مجاز است كه بخشی از طرحهای رهبر باشد.
تاثیر بر سازمان. رهبران مطلقگرا غالبا رد پای ترس و بیاعتمادی از خود به جای میگذارند. افراد دیگر سازمان در محافظت از موقعیتشان و در بیاعتمادی نسبت به ایدهها و انگیزههای افراد دیگر به تقلید از دیگران تمایل پیدا میکنند. سازمانهایی كه به روش مطلقگرا اداره میشوند، خصوصا حامی روابط شخصی میان افراد نیستند، بلكه با پیروی از زنجیره دستورات سازگارند. هر كس حدود فعالیت خودش را دارد و با چنگ و دندان از آن محافظت میكند. در نتیحه اینكه تنها شیوه متعارف در پخش خبرهای سازمان شایعهپراكنی است. ارتباطات تنها در یك جهت حركت میكنند: به سمت بالا.
در بهترین حالت (و رهبران مطلقگرای شایستهای هم وجود دارند. به باكس زیر مراجعه كنید)، رهبری مطلق یك محیط كاری باثبات و امن و همچنین یك رهبریت قاطع و كارآمد ارائه میكند. اما عموما نوآوری، ایدههای جدید و پیشرفت فردی و گروهی كاركنان را فدای پیشبینیپذیری یك محیط دارای سلسلهمراتب با ساختار عالی میكند، كه در آن هر كسی دقیقا میداند كه چه باید بكند و بیچون و چرا از دستورات اطاعت میكند.
اگرچه آنچه در بالا گفته شد تصویری سرد و غمافزا را ترسیم میكند، اما بسیاری از رهبران مطلقگرا هستند كه نه فقط مورد ترس و نفرت قرار ندارند، بلكه افراد به آنها احترام میگذارند و حتی دوستشان دارند. در مورد آنها هم مانند هر كس دیگری، به ویژگیهای شخصیتشان بستگی دارد. آنها میتوانند آدمهای مهربان یا بسیار جذابی باشند، یا حتی مایل به گوش كردن به حرفهای دیگران و عمل كردن بر اساس ایدههای آنها در مورد خود سازمان (در ارتش، سربازان كسی را میخواهند كه كاملا مسئولیت را به عهده بگیرد)، در مورد كیفیت تصمیماتشان و نیازهای افراد تحت رهبریشان باشند. اگر آنها به طور كلی آدم خوبی باشند و از كسی سوءاستفاده نكنند، برای سازمان تصمیمات درست بگیرند و چهره مثبت پدر یا رئیسی را از خود ترسیم كنند كه افراد سازمان به دنبالش هستند، آن وقت است كه میتوانند هم كارآمد و هم مورد احترام باشند.
۲- مدیریتگرا. رهبری كه خود را مدیر میداند دغدغه اولیهاش اداره كردن سازمان است. اینكه سازمان به چه سمت میرود اهمیتی ندارد. همینقدر كه صحیح و سالم به مقصد برسد، كافی است. ممكن است به روابط درون و میان كاركنان هم توجه كند، اما به شرط آنكه این روابط فقط در خدمت جریان آرام و بهروال اداره سازمان باشد. بسته به ماهیت و ثبات و استحكام سازمان، تمركز اصلی او معطوف است به سرمایهگذاری و تامین بودجه، تقویت سیستم و زیربنای سازمان (سیاستها، موقعیتها، تجهیزات و غیره)، یا حصول اطمینان از اینكه عملكرد روزانه سازمان بهخوبی پیش برود (شامل حصول اطمینان از اینكه هر كسی آن كاری را كه از او خواسته شده، انجام دهد).
اگر او كارآمد باشد، رهبر مدیریتگرا عموما در راس همه كارهای سازمان قرار میگیرد. بسته به اندازه سازمان و سطح مدیریتش، او نظارت و كنترل خواهد داشت بر بودجه، سیاستها و شیوههای عملكرد سازمان در داخل و خارج، اینكه چه كسی در مسئولیتش كارایی دارد و چه كسی ندارد، و مواجهه فوری و مناسب با مشكلات، به محض بروز آنها. تنها كاری كه نمیكند، هدایت و راهنمایی سازمان است. ارائه چشمانداز كار او نیست، كار او حفظ و نگهداری سازمان است.
تاثیر بر سازمان. سازمانی كه بهخوبی مدیریت شود، صرف نظر از سبك رهبریاش، عموما در حد معقولی محلی مطلوب برای كار كردن خواهد بود. كاركنان دچار سردرگمی نمیشوند و نگران دریافت دستمزدشان نخواهند بود. تا وقتی كه نظارت نسبتا مودبانه باشد، كسی سر افراد داد نزند و كاركنان را در مقابل یكدیگر قرار ندهند، شاهین ترازو در تراز قرار میگیرد. مدیران خوب حتی رابطه دوستان درون و میان كاركنان را ترغیب میكنند، زیرا باعث بهتر كار كردن سازمان میشود.
از طرف دیگر، یك مدیریت خوب، اما بدون چشمانداز، سازمانی بیهدف به وجود میآورد. سازمان بهسادگی كار میكند تا وضعیت موجود را حفظ كند. كاری را كه همیشه انجام میشده ادامه میدهد تا همه چیز بیدردسر پیش برود. چنین رویكردی نه در كاركنان شوق ایجاد میكند، نه نیاز به تغییر جمعیت یا باهمستان مورد نظر را به حساب میآورد (هرچند كه تغییر پیش میآید). شاید سازمان كارش را بهخوبی و با كارآمدی انجام دهد، اما كاری كه انجام میدهد، شاید آن كاری نباشد كه قرار است انجام دهد و به این زودیها هم امكانات را بررسی نخواهد كرد.
واضح است كه رهبر هر سازمانی، مانند هر سرپرست دیگری، حداقل بعضی وقتها باید مدیر هم باشد. در واقع بعضیهاشان مدیران بسیار خوبی هم هستند و سازمان را جوری اداره میكنند كه در تعدادی از سطوح كارش را بهخوبی انجام دهد. در اینجا مسئله بر سر سبكی است كه فرد به عنوان یك رهبر انتخاب میكند. اگر او هدف اصلی خود را مدیریت بداند، او یك رهبر مدیریتگرا خواهد بود و رهبریاش كاملا متفاوت خواهد بود با زمانی كه سبكش مثلا دموكراتیك (مردمی) باشد.
۳- دموكراتیك. یك رهبر دموكراتیک میداند كه یك سازمان بدون افرادش، سازمان نیست. او به مقام خودش و دیگران به چشم مسئولیت نگاه میكند نه جایگاه و معمولا در تصمیمگیریها با دیگران مشورت میكند. او از دیگران میخواهد نظرات خود را ارائه کنن، به آن نظرات ارج میگذارد و به حسابشان میآورد، اما مسئولیت نهایی برای تصمیمگیری را از آن خود میداند. او میپذیرد كه داشتن سلطه و اختیار، به معنای داشتن مسئولیت تصمیمگیری هم هست. اگرچه او سازمان را به چشم یك سرمایهگذاری مشترك (تعاونی) نگاه میكند، اما میداند كه نهایتا باید با عواقب تصمیماتش بهتنهایی مواجه شود.
رهبری دموكراتیك مشاركت كاركنان و دیگران را نه فقط در تصمیمگیریها، بلكه در شكل دادن به چشماندازهای سازمان هم ترغیب میكند. به همه اجازه میدهد نظرش را درباره نحوه انجام كارها و مقصد سازمان بیان كند. با دریافت ایدههای همه، امكانات سازمان را غنیتر میكند. اما هنوز گرفتن تصمیم نهایی درباره چگونگی به كار بستن ایدهها را به عهده یك نفر میگذارد.
در بعضی از الگوهای رهبری، مسئولیتها به جای یك نفر، به عهده گروه كوچكی گذاشته میشود: یك تیم مدیریت یا یك كمیته اجرایی.
تاثیر بر سازمان. رهبری دموكراتیك با تاكید بر موقعیتهای برابر، دوستی و روابط حسنه را در كل سازمان ترغیب میكند (در سازمانهایی كه بیشتر مبتنی بر سلسهمراتب هستند، كاركنانی در سطح كارمندان دفتری با سرپرستها معاشرت نمیکنند. در حالی كه مثلا در سازمانی با رهبریت دموكراتیك، اغلب چنین معاشرتهایی ایجاد میشود). وقتی نظرات افراد خواسته شود، و از این هم بیشتر، اگر آن نظرات در تصمیمات نهایی یا سیاستهای سازمان دخالت داده شوند، افراد احساس ارزشمندی خواهند كرد.
كاری كه یك رهبر دموكراتیك - گرچه میتواند، اما لزوما انجام نمیدهد - برقراری مالكیت كاركنان بر سازمان و اهداف آن است. درست است كه ایدهها و نظرات كاركنان خواسته میشود، اما همه آنها در عملكردهای سازمان استفاده یا منظور نمیشود. اگر ایدهها واقعا مورد بحث و مذاكره قرار نگیرند و عموم با آنها موافقت نكنند، احساس مالكیت به وجود میآید. لذا رهبری دموكراتیك هم ممكن است بعضی از مشكلات رهبری مستبد را داشته باشد - مثلا عدم نیاز به تایید تصامیم. هر چند رهبری دموکراتیک شامل امتیاز تصمیمگیری سریع و روشن که مشاوره را لاجرم حذف میکند، نیست.
۴- مشاركتی. یك رهبر مشاركتكننده، سعی میكند همه افراد سازمان را در رهبری مشاركت دهد. او به معنای واقعی «نفر اول در بین برابرها»ست. از این طریق درِ بحث و مذاكره را باز میگذارد، با دقت به مشكلات یا مسائلی كه نیاز به حل و بررسی دارند اشاره میكند و كارهای سازمان را به عنوان یك كل پیگیری میكند، و نه یك كار خاص. اما تصمیمات از طریق یك روند مذاكره مشاركتی و شكلی از توافق عموم یا رای اكثریت گرفته میشوند. رهبر مشاركتی در حركت به سمت این مقصد، اعتماد و كار تیمی را در میان كاركنان به صورت یك كل، پرورش میدهد.
رهبر مشاركتی اگر بخواهد كارآمد باشد، باید نیاز به كنترل، یا قدرت، یا موقعیت را كنار بگذارد. هدف او پرورش روند مشاركت و تقویت قدرت گروه اعم از كاركنان و دستاندركاران سازمان، یا افراد و سازمانهای سهیم در نوآوری یك باهمستان، در جهت نظارت و كنترل چشمانداز و عملكردهای سازمان است. او باید اعتماد داشته باشد كه اگر افراد همه اطلاعات مربوطه را در اختیار داشته باشند، تصمیمات درست خواهند گرفت ... و باید اطمینان حاصل كند كه آن اطلاعات را در اختیار دارند و امكاناتی فراهم كند كه ضامن تصمیمگیریهای درست باشد.
تاثیر بر سازمان. رهبری مشاركتی تا حد ممكن مطمئن میشود كه چون اعضای سازمان مستقیما در چشماندازها و تصمیمات او دخیل بودهاند، لذا آنها را تایید میكنند. هدف او بسیار به هدف رهبر خدمتگزار كه در بخش قبل توضیح دادیم، نزدیك است. همچنین به بازتاب مفاهیم مساوات و توانمندسازی كه جزو فلسفه و ماموریت بسیاری از سازمانهای مردمی و باهمستانمحور است هم، نزدیك است. بنابراین بسیاری از بیاعتمادیهایی را كه غالبا میان كاركنان زیردست و سرپرستان وجود دارد، از بین میبرد.
دیوید كریسلیپ و كارل ئی. لارسون در كتاب «رهبری مشاركتی – چطور شهروندان و رهبران مدنی میتوانند تغییر ایجاد كنند» رهبری مشاركتی را نه تنها معادل رهبری خدمتگزار قرار میدهند، بلكه با رهبری تحولساز (در زیر مشاهده كنید) و تقویتكننده هم یكسان میدانند. آنها برای رهبری مشاركتی چهار ویژگی تعریف میكنند:
- الهامبخش تعهد و عمل. رهبر مشاركتی برای شروع و ادامه كار، در افراد چشمانداز و اشتیاق ایجاد میكند.
- رهبر به عنوان یك همتای حلال مشكلات. رهبر مشاركتی از طریق مدلسازی و آموزش طرز عمل و همچنین با كمك كردن به افراد در اینكه ایدهها و تجاربشان را به عمل درآورند، حل مشكل را آسان میكند.
- دخیلسازی بر اساس گسترش. رهبر مشاركتی همه افراد ذینفع را به دخالت در یك جریان عمل فراگیر دعوت میكند.
- تقویت امید و مشاركت. ممكن است نیل به هدف اصلی مدتها طول بكشد. رهبر مشاركتی هم به گروه كمك میكند برای خود هدفهای موقت و كوتاهمدت قرار بدهند كه بتوانند پیشرفت كار را ببینند، و هم اشتیاق و تعهد را در آنها تقویت میكند، تا در زمانی كه مقصد چنان دور است كه دیده نمیشود، به كار ادامه دهند.
رهبر مشاركتی روابط نزدیك میان كاركنان و همچنین باروری متقابل در كار را ترغیب میكند و آنها را در راههای مفیدتری برای نیل به اهداف سازمان هدایت میكند.
در این نوع رهبری ضرر كار در این است كه مدیریت فدای ایجاد یك سازمان مشاركتی میشود. حتی دقیقتر اینكه تصمیمگیری مشاركتی میتواند مشقتبار باشد. بسته به ماهیت گروهها، ممكن است ایدهها در جریان مذاكرات از میان بروند و توافقهای بیاهمیت بر سر سیاستهای بیاهمیت، ممكن است ساعتها وقت جبرانناپذیر را تلف كند.
تصمیمگیری مشاركتی میتواند بر اساس رای اكثریت پس از مذاكره دموكراتیك باشد، یا وابسته به توافق آرا، با طیفی از احتمالات در این میان باشد. خصوصا تصمیمگیری بر اساس توافق آرا كار دشواری است، چون پیش از گرفتن هر تصمیمی، همه باید موافق باشند. یك رای مخالف میتواند به مدت نامعلومی روند كار را از خط خارج كند. حتی در بهترین حالت، ممكن است روند مبتنی بر توافق آرا بیش از حد وقتگیر باشد و صبر و تحمل افراد دستاندركار را به چالش بكشد. به كارگیری این روند ناممكن نیست، اما تعهد واقعی نسبت به توافق آرای مطلوب و صبر زیاد میطلبد. در عمل، تصمیمگیریهای واقعی بر اساس توافق آرا معمولا در سازمانهای جمعی انجام میشود كه كاملا متفاوت با سازمانهای مشاركتی هستند و غالبا همه افراد دستاندركار رهبری را در بر میگیرد.
دو سبک رهبری
دیدگاهی متفاوت كه توسط جیمز مكگرگور برنز مشهور شد، دو سبك رهبری: تعاملی و تحولساز را در مقابل یكدیگر قرار میدهد.
رهبری مبادلهای: همانطور كه از نامش پیداست، رهبری را بر مبنای مبادلاتی میان رهبر و پیروانش میبیند. رهبر روابط انسانی را در یك سری مبادلات میبیند. لذا پاداش، تنبیه، عمل متقابل، تبادل (اقتصادی، احساسی، فیزیكی) و سایر «مبادلات» مشابه، اساس رهبریت است. به زبان ساده: من سازمان را به این ترتیب رهبری میكنم كه به شما حقوق میدهم تا كاری را كه لازم است انجام دهید. پاسخ شما این است كه كار لازم را بهخوبی انجام دهید تا سازمان رونق بگیرد.
رهبری تحولساز، جور دیگری به رهبری نگاه میكند. از چشم او یك رهبر واقعی كسی است كه چكیده ارزشها، امیدها، و نیازهای پیروانش را در یك چشمانداز جا دهد، و سپس آنها را ترغیب و تقویت كند كه به دنبال آن چشمانداز بروند. از نظر یك رهبر تحولساز، بهبود یا پیشرفت، یعنی بهتر انجام دادن كاری كه قبلا هم انجام میگرفته است: سازمانی كه تعداد نفراتش را افزایش میدهد، شركتی كه درآمد بیشتری عایدش میشود. یك رهبر تحولساز به تغییر جهان فكر میكند، ولو در مقیاس بسیار كوچك.
تركیب دیدگاههای این دو سبك رهبری
این دو طرز نگاه كردن به سبك رهبری، متقابلا منحصر به فرد نیستند. در واقع، آسانتر است كه رهبری را در زمینه هر دو سبک ببینیم. با فرض اینکه تحولسازی یا از رهبری مبادلهای بهتر است و یا افزودهای ضروری بر رهبری مبادلهای به حساب میآید، (طوری كه همه نظریهپردازان رهبری چنین فرض میكنند) در به وجود آوردن یك رهبر تحولساز چه عناصری دخیل هستند؟ رهبران تحولساز به احتمال زیاد چه سبكی را به كار میبرند و به چه شكل؟
عناصر رهبر تحولساز
رهبر تحولساز، رهبری را كمك به افراد در ایجاد یك چشمانداز مشترك و تعقیب آن تا هنگام تحقق میداند. او این چشمانداز را از نیازها و خواستههای دیگران بیرون میكشد، به آن شكل میدهد و آن را به عنوان هدفی قرار میدهد كه باید برایش تلاش كرد. این چشمانداز متعلق به او نیست؛ چشمانداز مشتركی است كه هر كس آن را متعلق به خودش میداند.
از این رو، مفهوم رهبر تحولساز، تسهیل و كار در جهت یك چشمانداز است، كه در عین حال شامل عوامل دیگری از جمله توانمندسازی، مراقبت از افراد و حتی وظیفهمحوری هم میشود. كار یك رهبر تحولساز این نیست كه فقط الهام ببخشد و بعد ناپدید شود. این است كه هر روز حاضر باشد، افراد را متقاعد كند كه آن چشمانداز قابل دسترس است، با آنها تجدید عهد كند و آنها را سر شوق آورد. رهبر تحولساز از هر كس دیگری بیشتر كار میكند و از نظر معنوی هم «چشم به پاداش دارد».
روشهایی كه رهبران تحولساز برای رسیدن به هدفشان به كار میبندند، مختلف است. این روشها تقریبا همیشه شامل دخالت دادن پیروان در هدف، و همچنین جذابیتی است كه اگر نگوییم ناشی از ویژگیهای شخصی آنهاست، برآمده از توانایی آنها در به كلام درآوردن یك چشمانداز مشترک و نیز در به حركت درآوردن یك گروه در جهت تحقق آن چشمانداز است. رهبران تحولساز همچنین از تقسیم قدرت، سرمشق قرار دادن و یا واداشتن، برای به حركت درآوردن یك گروه به سمت هدف استفاده میكنند.
همه اینها دلالت ضمنی بر چه سبكی دارند؟ شاید سبك رهبری مدیریتگرا كمترین سنخیت را با سبك رهبری تحولساز داشته باشد، چرا كه سبك رهبری مدیریتی هیچ توجهی به چشمانداز ندارد. رهبری مطلقگرا توجه خیلی كمی به ایدههای دیگران دارد و عموما با رهبر تحولساز تجانسی ندارد. از طرف دیگر، هیتلر را هم داریم كه به عمیقترین احساسات پیروانش نفوذ میكرد و بهطرزی ترسناك، اما بسیار موثر، صدای آنها محسوب میشد. هیچ ضمانتی وجود ندارد كه یك رهبر تحولساز برای بهبود بشریت كار كند، هرچند كه ممكن است چشمانداز خودش را در لفافه بهبود بشریت بپیچاند. تلاقی رهبری تحولساز و مطلقگرا ناممكن نیست، ولی معمولا در بهترین حالت، نتایجی درهم و برهم دارد.
سبكهای دموكراتیك و مشاركتی هر دو برای رهبر تحولساز امكانات بهتری فراهم میكنند. هر دو اجازه میدهند از دیگران بازخورد بگیرد و هر دو شركت در به تحقق رساندن اهداف درازمدت را ترغیب میكنند. ممكن است عملكرد مشاركتی، برای یك رهبر پرانگیزه و دارای جاذبه مشكل باشد، ولی در عین حال میتواند فوقالعاده رضایتبخش هم باشد. این استدلال هم معقول است که چون در سازمانی كه به روش مشاركتی اداره میشود، احساس مالكیت زیادی بر چشمانداز سازمان وجود دارد، سبك مشاركتی میتواند برای رهبری تحولساز بیش از همه موفقیتآمیز باشد. همانطور كه پیشتر ذكر شد، دیوید كریسلیپ و كارل لارسون عملا اساس رهبری مشاركتی و رهبری تحولساز را یكی میدانند.
بر چه مبنایی تعیین میکنید كه کدام سبک مناسب است؟
علیرغم آنچه گفته شد، احتمالا درست است كه هر رهبری، حتی یك رهبر بسیار مشاركتی، در مواقع مختلف طیفی از سبكهای مختلف را به كار میبرد؛ شاید، حتی در ساعات مختلف یك روز. تصمیماتی هست كه باید گرفته شوند، بحرانهای كوچك و بزرگی وجود دارد كه باید از سر گذراند، شرایط و معضلاتی وجود دارد كه باید رفع و رجوع شود، و اغلب هم بسیار فوری. درك این نكته مهم است كه سبكهای مختلف ممكن است در زمانهای مختلف و برای مقاصد مختلف مناسب باشد.
در یك وضعیت اضطراری، هیچ كس توصیه نمیكند كه همه بنشینند و یك تصمیم گروهی بگیرند كه چه باید كرد. در این وضعیت باید یك حركت قاطع انجام شود و این حركت را هم باید یك نفر در اسرع وقت انجام دهد. همین كه معلوم باشد آن یك نفر كیست، دیگر بحثی بر سر مسائل فلسفی درگیر در ماجرا باقی نمیماند. به همین ترتیب، زیانآور خواهد بود اگر تصمیم بگیریم كه فلان كار چطور باید انجام شود، بدون اینكه حداقل با كسانی كه قرار است آن كار را انجام دهند، درباره بهترین راهكارها مشورت كنیم. رهبران خوب معمولا سبكی را انتخاب میكنند. كه در اغلب اوقات آگاهانه به كار میبرند، اما انعطافناپذیر هم نیستند. آنها در صورت لزوم و بسته به وضعیتی كه پیش میآید، سبكشان را تغییر میدهند.
هنگام انتخاب سبك رهبری، حداقل دو عامل دیگر هم وجود دارد كه باید در نظر گرفته شود. اول اینكه سبك رهبری، حداقل در شروع كار، باید تا حدی با انتظارات افراد سازمان همخوانی داشته باشد. شما میتوانید انتظارات و برداشتهای آنها را درباره نحوه اداره سازمان تغییر دهید و این بخشی از رهبری است. اما در شروع، باید حداقل تا نیمه راه را با آنها همگام شوید، در غیر این صورت هرگز در وضعیتی قرار نخواهید گرفت كه بتوانید دربارهاش صحبت كنید.
اگر میخواهید یك سیستم مطلقگرا را به یك سیستم مشاركتی تبدیل كنید، باید بپذیرید كه افراد درون آن سیستم نه فقط از این تغییر استقبال نخواهند كرد، بلكه بعضیهاشان حتی پیشنهادات شما را درك هم نخواهند كرد. همچنین باید بپذیرید كه آنها برای كنار آمدن با سختگیری سیستم، روشهای خاص خودشان را دارند، به نحوی كه حتی اگر سیستم دیگر سختگیر نباشد هم، آنها همچنان از روشهای خودشان استفاده خواهند كرد. مدت زمان زیادی لازم است كه فقط بتوانید ایدههایتان را جا بیندازید و زمان طولانیتری لازم است تا به افراد كمك كنید بر تردیدهایشان غلبه كنند و عادات قدیمیشان را كنار بگذارند. تعداد كمی از افراد هرگز نخواهند توانست كنار بگذارند. شما باید صبور باشید و بخواهید كه هرازگاهی به شیوههایی عمل كنید كه اگر به خواست خودتان بود، هرگز عمل نمیكردید.
نهایتا اینكه سبك شما باید با هدفها، ماموریت و فلسفه سازمانتان همخوانی داشته باشد. همانطور كه قبلا ذكر شد و در جعبهابزار باهمستان در بخشهای مختلف و متعدد هم گفته شده، اگر ساختار درونی سازمانی با اصول راهنمایش در تضاد باشد، آن سازمان نخواهد توانست به ماموریتش وفادار بماند. مثلا، سازمانی كه خود را وقف توانمندسازی جمعیت مورد نظرش میكند، باید كاركنانش را هم توانمند كند. برای اغلب سازمانهای مردمی و باهمستانمحور، این انسجام به معنای استفاده از تنوعی از سبكهای دموكراتیك یا مشاركتی خواهد بود.
چطور یک سبک رهبری را انتخاب میكنید و رشد میدهید؟
دلتان میخواهد چه نوع رهبری باشید؟ شاید مهمتر اینكه، در مقام یك رهبر چطور بیشترین كارایی را خواهید داشت؟ كدام یك از سبكهای رهبری بیش از همه به درد سازمان شما میخورد و به شما امكان میدهد در حد توانتان بهترین رهبری را انجام دهید؟ سبكهای رهبریای كه در این بخش توصیف شد، تنها راه ارزیابی رهبری نیستند، همانطور كه پیشتر گفتیم، اغلب رهبران واقعی تركیبی از چند سبك را به كار میبرند و سبكهای دیگری هم وجود دارند كه در اینجا هیچ حرفی دربارهشان زده نشد.
ممكن است كه اسكندر كبیر یك رهبر مادرزاد بوده باشد. اما شما تا چه حد به اسكندر كبیر شباهت دارید؟ صادق باشید ... شك دارید كه شباهتی در بین باشد، نه؟ همه رهبران، حتی بزرگترین رهبران، باید رهبری را یاد بگیرند و باید در طول زمان مهارتهایشان را بهبود بخشند. شما هم میتوانید همین كار را بكنید، مخصوصا اگر بهوضوح بدانید كه درباره رهبری چه فكر میكنید و اگر مدلهای خوبی دارید كه از آنها یاد بگیرید. در اینجا چند كار هست كه میتوانید انجام دهید تا سبك رهبری كارآمد خودتان را انتخاب كنید:
از خودتان شروع كنید.
از آنچه درباره شخصیت خودتان و درباره تجربه رهبریتان در گذشته میدانید، استفاده كنید. هیچ یك از اینها در انتخابی كه اكنون میكنید تاثیر نخواهند داشت. افراد تغییر میكنند، مخصوصا اگر اعتقاد داشته باشند عملكردشان در گذشته ناكارآمد و ناهمخوان با ارزشهایشان بوده است. اما مهم است كه با خودتان صادق باشید و بدانید كه هستید. این صداقت دو جنبه دارد.
اول، در خصوص اینکه گرایشات و مهارتهای طبیعی شما كدامها هستند، تكلیفتان با خودتان روشن باشد. اگر دلتان میخواهد یك رهبر مشاركتی باشید، اما گرایش دارید كه به افراد وظایفشان را گوشزد كنید، باید این را بپذیرید و راهی برای تغییرش پیدا كنید. اگر میخواهید یك رهبر دستوردهنده باشید، اما در تصمیمگیری مشكل دارید، باید این مشكل را حل كنید. هر كسی نمیتواند جاذبه داشته باشد، اما تقریبا همه میتوانند یاد بگیرند كه چطور چكیده چشماندازی را كه بازتاب امیدها و نیازهای یك گروه است، ایجاد كنند و با آن ارتباط برقرار كنند. خودشناسی اولین قدم است در راه انتخاب سبك رهبری و دانستن اینكه برای به كارگیری آن سبك چه باید كرد.
دوم، از اعتقاداتتان آگاه باشید و در این زمینه با خودتان صادق باشید. اگر نسبت به یك سبك خاص رهبری تعهد فلسفی واقعی در خود سراغ دارید، احتمالا اگر رفتارتان را برای جفت و جور شدن با آن سبك تغییر دهید، آسانتر از آن خواهد بود كه زندگیتان را با خیانت نسبت به اصولتان سپری كنید.
به نیازهای سازمان یا گروه پیشگامتان فكر كنید.
یك ائتلاف باهمستانی تقریبا ناچار است كه یك رهبری مشاركتی داشته باشد. واگرنه، در میانه مسائل ریشهای و متهم شدن به ایجاد تبعیض، از هم خواهد پاشید. سازمانی كه کارش پاسخ فوری به شرایط خاصی است - مثلا یك تیم پزشكی اورژانس - به یك رهبری قاطع و دستوردهنده نیاز دارد. ممكن است گروهی چشمانداز تهییجكنندهای داشته باشند، اما برای تحقق آن چشمانداز نه مهارت خاصی دارند، نه مدیریت مالی، نه برنامهریزی و نه چیزی از این قبیل.
در اغلب شرایط، بیشتر سبكهای رهبری را میتوانید به كار ببرید، اما در محاسباتتان نیازهای واقعی سازمان را از یاد نبرید. شاید لازم باشد برای حل مشكلات سازمان، یا در موقعیت قرار دادن افراد، در شروع از سبكی متفاوت با سبك مورد نظرتان در درازمدت، استفاده كنید. مثلا در نمونهای كه در شروع این بخش آوردیم، شاید اگر مدیر مدرسه با تغییرات كمتری كار را شروع میكرد و با سرعت كمتری به سمت نقش و فلسفهای كه در نظر داشت حركت میكرد، موفقتر میبود.
شاهد رهبری دیگران باشید و از آنها یاد بگیرید.
به رهبرانی فكر كنید كه برایشان كار كردهاید یا همراهشان رهبری كردهاید. سبكشان چه بود و آیا كارآمد بودند؟ چطور از عهده شرایط مختلف برمیآمدند؟ كارشان در شما و دیگران چه احساسی به وجود میآورد؟ سعی كنید دیگران را حین عمل مشاهده كنید و نظرشان را درباره كاری كه انجام میدهند بپرسید. از چه چیز عملكردشان خوشتان میآید؟ از چه چیز بدتان میآید؟ چه چیزی را میتوانید در سبك خودتان ادغام كنید؟
یك مربی پیدا كنید. اگر رهبر خاصی هست كه تحسینش میكنید و آن شخص در دسترس است (شاید دستیابی به نلسون ماندلا برای شما امكانپذیر نباشد)، درباره مشكلات رهبری با او حرف بزنید، درباره نظر خودش درباره كاری كه انجام میدهد، چطور از عهده شرایط خاص برمیآید و چرا، و از این قبیل. اغلب افراد، خصوصا اگر رهبران خوبی باشند و نسبت به كاری كه انجام میدهند و دلیل انجام آن كار آگاه باشند، از فرصت كمك به دیگران برای بهبود مهارتهای رهبری ایشان استقبال میكنند.
از تحقیقاتی كه درباره رهبری شده استفاده كنید.
منابع زیادی درباره رهبران و همچنین درباره نظریه و عملكرد رهبری در دسترس است. بسیاری از آنها را در پایان این بخش آوردهایم و بعضی دیگر را خودتان میتوانید پیدا كنید. آنها درباره سبكهای رهبری ایدههای خیلی بیشتری به شما عرضه خواهند كرد و كمكتان میكنند تفكر خودتان را راجع به رهبری و اینكه چه نوع رهبری میخواهید باشید، اصلاح كنید.
به كاری كه میكنید اعتقاد داشته باشید.
اگر بهدقت درباره شیوه رهبریتان فكر كرده و به آن اعتقاد داشته باشید، در دیگران هم بازتاب خواهد یافت. اگر خودتان را باور كنید، دیگران هم شما را باور خواهند كرد.
آماده تغییر باشید.
اگر چه ممكن است نکتهای که به دنبال میآید با برخی از مطالبی كه پیشتر گفتیم ناهمخوان باشد، اما مهمترین عنصر یك رهبر خوب است. كارتان هر قدر هم خوب باشد، كامل نیست و هرگز هم كامل نخواهد بود. آمادگی داشته باشید كه نکات منفی را هم به اندازه مثبتها، هم خودتان پیدا كنید و هم از دیگران بشنوید و همه را دقیق و بیطرفانه در نظر بگیرید و در صورت نیاز اصلاحشان كنید. در آن صورت نه فقط یك رهبر خوب خواهید شد، بلكه یك رهبر خوب باقی خواهید ماند.
تجدون هنا قائمة مراجعة تلخّص أبرز نقاط القسم.
ما هو أسلوب القيادة؟
____تفهمون أنّ أسلوب القائد هو طريقته في تنفيذ عملية إقناع الأشخاص بالسعي وراء غايات محدّدة، وإبقائهم في هذه المهمّة حتّى بلوغ الغايات.
لماذا يجب الانتباه إلى أسلوب القيادة؟
____تعرفون أنّ أسلوب القائد هو الذي يحدّد عادةً أسلوب المنظّمة.
____تعرفون أنّ أسلوب قائد منظّمةٍ ما ينبغي أن يكون متّسقاً مع فلسفة المنظّمة ورسالتها إذا أراد القائد والمنظّمة أن يكونا فعّالين.
مفاهيم القيادة وطرقها
____ تعرّفتم إلى تصورات القيادة التالية:
-
ممارسة السلطة.
-
اكتساب امتيازات المقام الرفيع وممارستها.
-
لعب دور المدير.
-
التركيز على المهام.
-
الاهتمام بالأشخاص.
-
التمكين.
-
توفير القيادة المعنوية.
____ تعرّفتم إلى طرق القيادة التالية:
-
ممارسة السلطة المحض.
-
سياسة التآمر.
-
استخدام العلاقات.
-
لعب دور القدوة.
-
الإقناع.
-
تشارك السلطة.
-
الشخصية الجاذبة / الكاريزما
-
إشراك التابعين في غاية المنظمة.
-
خلطات متنوّعة من هذه الطرق وغيرها.
____تفهمون أنّ تصور/تصورات القائد عن القيادة وطريقته/طرقه المفضّلة في القيادة يلعبان دوراً كبيراً في خلق أسلوب قيادته.
بعض طرق النظر إلى أساليب القيادة وتأثيراتها على منظّمةٍ ما
____يمكنكم التعرّف إلى أربعة أساليب في القيادة وآثارها على منظّمة ما:
-
الأوتوقراطي، أو الاستبدادي
-
الإداري
-
الديموقراطي
-
التعاوني
____تفهمون الفرق بين القيادة التعاملية والقيادة التحوّلية.
____تفهمون أنّ الموقف التعاملي أو التحوّلي يمكنه أن يتفاعل مع أيّ أسلوب من أساليب القيادة.
كيف تحدّدون ما هو الأسلوب الملائم؟
____تعرفون أنّ الأساليب المختلفة تكون ملائمة في أوقات مختلفة وفي ظروف مختلفة.
____تعرفون أنّ شرط الأسلوب الفعّال هو أن يكون متّسقاً مع توقّعات الأشخاص في المنظّمة، في البداية على الأقلّ.
____تعرفون أنّ الأسلوب ينبغي أن يكون متّسقاً مع غايات المنظّمة، ورسالتها، وفلسفتها.
كيف تختارون أسلوب القيادة وتطوّرونه؟
____تبدؤون بأنفسكم.
____تفكّرون في احتياجات المنظّمة أو المبادرة.
____تراقبون القادة الآخرين وتتعلّمون منهم.
____تستخدمون الأبحاث عن القيادة.
____تؤمنون بما تقومون به.
____تكونون مستعدّين لإجراء تغيير.
یادگیری خدمات چیست؟
یادگیری خدمات یك روش آموزشی است كه بر یادگیری از طریق ارائه خدمات باهمستانی تاكید دارد. احتمالا شما میتوانید به تعدادِ افرادی كه به یادگیری خدمات اعتقاد دارند، روشهای مختلفی برای سازماندهی آن پیدا كنید، اما ویژگیهای زیر عموما به عنوان بخشی از مفهوم یادگیری خدمات پذیرفته شدهاند:
- شركت دانشآموزان یا شركتكنندگان جوان، در كاریابیهای خدماتیِ بهدقت سازمانیافته باهمستان.
- به آنها نوعی آشناسازی یا كارآموزی داده میشود.
- كاریابی به وسیله سازمان شما، به همراه یك موسسه آموزشی، سازمان یا برنامه خدماتی باهمستان و گروههای دیگری در باهمستان، هماهنگ میشوند.
- معمولا به دانشآموزان یا جوانان، نوعی اعتبار آموزشی داده میشود، یا به خاطر خدماتشان دستمزد دریافت میكنند.
- از دانشآموزان یا جوانان خواسته میشود تجربیاتشان را در دفتر وقایع روزانه، یا بحثهای گروهی گزارش كنند. این بخش مهمی است كه كمكشان میكند از تجربیات گروهشان یاد بگیرند.
یادگیری خدمات را میشود به طرق مختلف و متنوعی انجام داد. مثلا، یك رهبر دینی میتواند به كمك مدارس محل ترتیباتی فراهم كند كه از طریق آن جوانان برای كار در پناهگاههای بیخانمانها فراخوانده شوند، یا یك دبیرستان میتواند برنامهای ترتیب دهد كه در آن دانشآموزان بتوانند در سوادآموزی بزرگسالان كمك كنند. ما در این بخش یك پروژه یادگیری خدمات را به عنوان مدل برای شما توصیف میكنیم. ما اسمش را گروه رهبری باهمستان گذاشتهایم.
گروه رهبری باهمستان چیست؟
گروه رهبری باهمستان، دانشآموزان را به سازمانها یا گروههای پیشگام در باهمستان خودش وصل میكند. اعضای گروه، برای مدت معینی، معمولا در تعطیلات تابستان، برای سازمانها یا گروههای پیشگام كار میكنند و به آنها فرصت داده میشود در كارهای مربوط به بهداشت و پیشرفت باهمستانهایی كه ممکن است به آن تعلق خاطری داشته باشند (معمولا باهمستانهای شهر خودشان) آموزش عملی ببینند. اغلب اینها به صورت ترتیبات كوتاهمدت طراحی میشوند، اما رابطه میان دانشآموز، سازمان باهمستان و هماهنگكنندگان گروه پایدارتر میماند (نمونه را ببینید)، زیرا میزبانها و اعضای گروه، با هم روابط و دوستیهای كاری برقرار میكنند.
اینجا در مركز دانشگاه كانزاس برای بهداشت و توسعه باهمستان، ما سالها گروه رهبری باهمستان خودمان را داشتهایم. گروه رهبری باهمستان كانزاس یك دوره دوماهه تابستانی است، برای 10 دانشجوی دانشگاه كانزاس در زمینه ایجاد باهمستانهای سالم در كانزاس. این پروژه دانشآموزان را از طریق سازمانهای باهمستانمحور و سازمانهای پشتیبان از قبیل مراكز پیشگیری منطقهای كانزاس و انجمنهای محلی، فراخوانی میكند، آموزش میدهد، كاریابی و پشتیبانی میكند. در مدت كاریابی برای آنها، اعضای گروهها از طریق جلسات هفتگی چترومها و فرومهای اینترنت با هم ارتباط برقرار میكنند و از كمكهای فنی منابع موجود در جعبهابزار باهمستان هم استفاده میكنند.
برای چه گروه رهبری باهمستان ایجاد میكنیم؟
دلایل متعددی ممکن است به ایجاد گروه رهبری باهمستان منجر شود. چنین گروهی كارهای زیادی میتواند انجام دهد:
- برای دانشآموزان شركتكننده، در دنیایی مطابق با «دنیای واقعی» تجربهای آموزشی و معنادار فراهم میكند
- ارزشهای مثبت، رهبری، شهروندی و مسئولیت فردی یاد میدهد
- از دانشآموزان دعوت، و آنها را ترغیب میكند اعضای فعال باهمستانشان باشند
- مهارتهای شغلی میآموزد و دانشآموزان را برای زندگی بعد از مدرسه آماده میكند
- تلاشهای شما برای دسترسی به باهمستان محله، ایالت و دورتر از آن را به ثمر میرساند
- همكاری و مشاركت میان مدرسه و باهمستان را افزایش میدهد
- به امر آموزش در باهمستان كمك میكند
- ساعتها خدمت به افراد نیازمند، موسسات خیریه (غیرانتفاعی، اما به معنای واقعی آن و نه به مفهومی كه در ایران وجود دارد)، شركتهای بخش خصوصی و موسسات دولتی ارائه میكند
- باعث میشود دانشآموزان مشكلات باهمستانشان را بهتر درك كنند و آنها را برای گرفتن تصمیمات هوشمندانه درباره آن مشكلات، در مشاغل و زندگی مدنی آتیشان، تجهیز میكند.
چه وقت برای ایجاد گروه رهبری باهمستان مناسب است؟
هرچند هر وقت بخواهید میتوانید یك فرصت یادگیری خدمات فراهم كنید، اما گروه رهبری باهمستان از همه بیشتر زمانی میتواند سودمند باشد كه سازمانتان طرحهای راهبردی خود را برنامهریزی كرده و با همکاران راهبردی خود رابطه برقرار كرده باشد. شما میتوانید از این شركا به عنوان گروههای میزبان برای اعضای گروه خودتان استفاده كنید و اعضای گروهتان میتوانند با انجام فعالیتهای استراتژیك شرکای شما را ارتقا ببخشند: یعنی یك معامله «دو سر بُرد».
چه كسانی باید دستاندركار تشكیل گروه رهبری باهمستان باشند؟
برای آنكه یك گروه رهبری باهمستان بتواند كار كند، لازم است با مقصد مشاركت قوی و خوبی داشته باشد. حداقل لازم است كه میان موسسه یا سازمانی كه دانشآموزان یا جوانان را فراخوانی و پشتیبانی میكند و سازمانهای منفردی كه دانشآموزان یا جوانان در آنجا كاریابی میشوند، شراكت وجود داشته باشد. از طرف دیگر، این شراكت میتواند یك مشاركت تمامعیار باشد كه در آن مدارس، موسسات، اعضای باهمستان، جوانان، دولتمردان شهر و تجار با هم كار كنند تا یك یادگیری خدمات ابتكاری را طراحی كنند و به وسعت یك سیستم به اجرا درآورند.
برای پیشبرد یك گروه رهبری باهمستان چه میكنید؟
در صورت امكان، منابع مالی و پشتیباتی تامین كنید.
یك گروه رهبری باهمستان به منابع مالی و بودجه زیاد نیاز ندارد، هرچند كه داشتن آنها باعث تلاش بیشتر میشود. حداقل در وقت شما برای ایجاد رابطه میان سازمانتان، منابع استعدادهای جوان مانند كلیساها، یا مدارس و سازمانهای میزبانی كه اعضای گروه در آنها كاریابی میكنند، صرفهجویی خواهد كرد. همچنین لازم است كارآموزی داشته باشید (كه میتواند برنامههای آشناسازی در بعدازظهرها باشد) و در صورت لزوم برای اعضای گروه و همچنین سازمانهای میزبان، پشتیبانی تامین كنید.
از طرف دیگر، وقتی پای تامین منابع مالی برای پشتیبانی از پیشرفت جوانان به میان میآید، گروه رهبری باهمستان به نظر باهمستانهای تجاری و گروههای شهری جذاب میآیند. شاید یك گروه شهری محلی، یا خود سازمان میزبان بخواهد پشتیبانی كند: شاید بشود برای اعضای گروه، ترتیب یك دستمزد آموزشی، یا حداقل حقوق برای مدت كاریابی را داد. این پروژه ممكن است از نظر بنیادهای منطقهای هم جالب باشد. یك گروه رهبری باهمستان، نه فقط به جوانان و سازمانهای میزبانشان سود میرساند، بلكه میتواند به سازمان یا شراكت شما هم كمك كند كه به هدفهایتان برسید. با در نظر گرفتن این منافع، شاید ارزش تلاش برای جمعآوری منابع مالی را داشته باشد.
سازمانهای میزبان و هر شریك دیگری را كه ممكن باشد، شناسایی كنید.
در قدم اول باید سازمانهایی را پیدا كنید كه حاضر باشند میزبان اعضای گروه شوند. این كار را بهسادگی میتوانید با ارسال پرسشنامه به تعدادی از سازمانهایی كه میشناسید، شروع كنید. در حالت مطلوب این سازمانهایی همانهاییاند كه از قبل با آنها نوعی رابطه كاری برقرار كردهاید، ولی این نیز ممکن است که پیشنهاد تشکیل یك سازمان با یك گروه رهبری باهمستان راهی عالی برای برقراری ارتباط میان دفتر یا تشکیلات شما با آن سازمانها از آب درآید.
شركای دیگر سازمانهایی خواهند بود كه در آنها اعضای بالقوهای را برای گروه پیدا خواهید كرد؛ مثلا موسسات آموزشی یا كلیساها. پیشنهادهای خود را با دیگر سازمانها و شركای بالقوه مطرح کنید. این کار را میتوان با یك تماس تلفنی ساده (در صورتی كه افراد داخل سازمان را خوب بشناسید)، یا به صورت رسمیتر، با نوشتن پیشنهاد كتبی انجام داد. توضیح دهید كه مایلید چه نوع ترتیباتی داده شوند و برای به اجرا درآمدن آنها، هر یك از شما چه مسئولیتهایی خواهید داشت. وقتی گروه تشكیل شود، خواهید دید كه سازمانها به شما مراجعه و درخواست خواهند كرد كه فرصت میزبانی اعضای گروه به آنها داده شود.
در پایان این بخش، در قسمت ابزارها، یك كاربرگ قرار دارد كه در شناسایی شركای بالقوه به شما كمك میكند.
نیازهای سازمان میزبان را تشخیص دهید.
قدم بعدی برای شما و سازمان میزبان آن است كه فهرستی از هدفها یا فعالیتهایی كه داوطلبان گروه رهبری باهمستان میتوانند در آن زمینهها كمك كنند، تهیه كنید. چه پروژه كوتاهمدتی دارند كه یك دانشآموز داوطلب بتواند در مدت كاریابی گروه رهبری، به انجام آن كمك كند؟ آیا پروژهای در دست اجرایی دارند كه دانشآموزان بتوانند در آن شركت كنند و تجربیات عملی به دست آورند؟ آیا پروژهای هست كه سازمان میزبان همواره مایل به اجرایش بوده، اما هرگز كاركنان كافی برای انجامش نداشته و آیا دانشآموزان داوطلب میتوانند این پروژه را انجام دهند؟
اطمینان حاصل كنید كه سازمانهای میزبان در برآورد تواناییهای اعضای گروه و زمانی كه برای انجام كارشان در اختیار دارند، واقعبین باشند. محول كردن كارهای پیشپاافتاده به دانشآموزان (مثل جواب دادن به تلفن یا کار با ماشین فتوكپی) تجربهای را كه آنها باید در كاریابی گروهشان كسب كنند، به آنها نمیدهد. گذاشتن كار زیاد به عهده آنها (مثل مدیریت یك پروژه بزرگ یا پیچیده، بدون راهنماییهای لازم) هم فشارآور و آزارنده است. شما و سازمان میزبان باید (با بیش از یك دور مكالمه) از طریق تعیین دقیق اینكه آنها به چه كمكهایی نیاز دارند، چه فرصتهایی را میتوانند فراهم كنند و چه پشتیبانیهایی را ارائه میكنند، با هم كار كنید.
اگر یك سازمان برای پروژههای گروه شركتكنندگان ایدهای نداشته باشد، شما باید با پیشنهادات خودتان كمكشان كنید. همچنین میتوانید بعد از كاریابی، بر مبنای سوابق و تجربیات خود دانشآموزان، كارهایی را برایشان تعیین كنید. در ادامه این بخش پیشنهاداتی در این زمینه برایتان خواهیم داشت.
دانشآموزان را فراخوانی كنید.
یافتن دانشآموزانی برای شركت در گروه رهبری باهمستان شما، تا حد زیادی بستگی به میزان تلاش شما دارد. اگر فقط به دنبال چند دانشآموز هستید، میتوانید با استادان یا معلمان یك بخش یا موضوع مناسب صحبت كنید (مثلا بهداشت عمومی، علوم مدنی، خدمات اجتماعی، روانشناسی) و از آنها بخواهید دانشآموزانی را كه فكر میكنند برای گروه رهبری شما نامزدهای مناسبی هستند، به شما معرفی كنند. مثلا، اگر میخواهید در یك دبیرستان فراخوانی كنید، كلاس دانشآموزان بااستعداد، مشاورین مدرسه، یا باشگاههای خدمات، محلهای مناسبی برای فراخوانی آنها هستند. اگر تعداد افراد گروه شما بیشتر است، میتوانید آگهی بدهید، یا برای اینكه فراخوانتان را به گوش همه برسانید، از روشهای دیگری استفاده كنید. گروه رهبری باهمستان كانزاس، كه هر تابستان برای ده دانشآموز كاریابی میكند. از طریق اوراق تبلیغاتی، شفاهی و درج آگهی در روزنامههای و وبسایتها فراخوانی میكند.
مراقب باشید كه خصوصا در برنامههای دبیرستانی، فقط روی بهترین دانشآموزان تمركز نكنید. به دنبال دانشآموزانی كه دستاوردهای خوبی ندارند، یا دستاندركار فعالیتهای فوق برنامه نیستند، هم باشید. آنها کسانیاند هستند كه اگر مسئولیتهایی به آنها واگذار كنید یا بخواهید كاری معنادار انجام دهند، بیشترین فایده را از این برنامه خواهند برد. مقدار زیادی از تواناییهای بالقوه انسانی، به دلیل اینكه هرگز برنامهریزی نشدهاند، بلااستفاده میمانند. در دام ایجاد برنامه برای كسانی كه همین حالا هم موفق هستند، نیافتید. شاید فرصت خدمات باهمستانی، استعدادهای ناپیدا و بالقوه كسانی را بیرون بكشد كه از مدرسه یا اجتماع طرد شده باشند. شانس درخشیدن آنها را تلف نكنید.
در عین حال، مراقب باشید كه كسی را فقط به خاطر موفق نبودنش به كار نگیرید. اطمینان حاصل كنید كه همه داوطلبان، خصوصا كسانی كه پایبند اخلاقیات نیستند و پشتكار لازم به عنوان عضو گروه را هم ندارند، حمایت و تشویق لازم را دریافت كنند و كاری كه از عهدهشان ساخته نیست، به آنها محول نشود. به دنبال دانشآموزانی باشید كه فكر میكنید در صورت حمایت و تشویق شدن، حتی اگر در مواد درسی موفق نبودهاند، موفق خواهند شد.
اگر برای دانشآموزان یك فرم درخواست داشته باشید كه پر كنند، همه شركتكنندگان بالقوه اطلاعات مشخصی تحویل میدهند و به این ترتیب كل فرآیند، برابرنگرانه میشود. این پرسشنامه ابزاری به دستتان خواهد داد كه با آن میتوانید آمادگی متقاضی را برای این نوع تجربه میدانی سخت، تشخیص دهید. گروه رهبری باهمستان كانزاس از هر متقاضی میخواهد كه یك فرم پر كند، مقالهای درباره ساخت باهمستانهای سالم بنویسد و یك ریز نمرات كالج، یك رزومه و دو معرفینامه ارائه كند.
بعد از جمعآوری مدارك متقاضی، دانشآموزانی را انتخاب كنید كه بیش از دیگران واجد شرایطی باشند كه از نظر شما برای كار در گروه رهبریتان مهم است. اینجا در دانشگاه كانزاس، ما به دنبال دانشآموزانی میگردیم كه از نظر علمی و تحصیلی قابل اعتماد باشند و در زمینه خدمات باهمستان تجربه یا علاقه داشته باشند. بسته به هدفهای خودتان و هدفهای شركتكنندگان در گروهتان، برای شما شاید ویژگیهای دیگری مهم باشند.
علایق دانشآموز را تشخیص دهید.
احتمالا شما مایل خواهید بود برای ارزیابی بیشتر شایستگیها و استعدادهای بالقوه آنها و همچنین یافتن علایقشان، شخصا با درخواستكنندگان شركت در گروه مصاحبه كنید. علایق آنها معمولا وابسته به تجربیاتشان در باهمستانهای دیگر یا فعالیتهای داوطلبانه آنهاست. ولی شاید بخواهید درباره ارزشهایشان و همچنین هدفهای شخصی و كاریشان و اینكه آیا برای فرصتهایی كه شریك میزبان شما در اختیارشان میگذارد، مناسب هستند هم، بیشتر بدانید. این اطلاعات به شما كمك میكند درخواستها را غربال كنید. تجربه، تعهد و ظرفیت شاخصهایی هستند كه شما باید در روند گزینش در نظر بگیرید.
اگر دانشآموزانی را انتخاب میکنید که پتانسیل لازم را دارند، اما هنوز تعهد و ظرفیتی را که پیشتر توصیف شد، از خود بروز ندادهاند، باید به طریق دیگری فراخوانی كنید.
آیا دانشآموزان در زمینههای دیگری در زندگیشان از خود تعهد نشان دادهاند؟ (مثلا نوجوانی شیرینکارهای اسكیتسواری را بدون تعهد و پشتکار یاد نمیگیرد، هرچند ممکن است در تمام كردن تكالیف مدرسهتان احساس تعهد نکند. بنابراین، كسی كه خود را وقف اسكیتسواری میكند، همان تعهد و ظرفیتی را دارد كه شما میخواهید، حتی اگر این تعهد و ظرفیت را صرف فعالیتهای مدرسهاش نكرده باشد). آیا قبول مسئولیت میتواند دیدگاه دانشآموز را نسبت به خودش و نسبت به جهان تغییر دهد؟ آیا تجربه خدمت كردن میتواند به او در درك توان بالقوهاش كمك كند و باعث شود كه اولویتهایش را تغییر دهد؟ اگر دانشآموزانی را فراخوانی میكنید كه ظاهرا برای گروه خدمات باهمستان امیدبخش نیستند، اینها نوع سوالاتی هستند كه باید از آنها بپرسید.
حالا كه فهمیدید كدام دانشآموزان دستاندركار گروه رهبری باهمستان شما خواهند بود، وقتش رسیده كه بفهمید محل كاریابیشان كجا خواهد بود. اولین بخش این كار تشخیص علایق دانشآموز است.
بخشی از این را میتوانید از مقاله و مصاحبه متقاضی بیرون بكشید. با صحبت كردن با آنها درباره هدفهای شخصیشان، مشكلاتی كه برایشان مهم است و اینكه دلشان میخواهد در كدام باهمستان كار گروهی انجام دهند، بهتر میفهمید كه دانشآموز دلش میخواهد چه نوع كاری انجام دهد.
وقتی این اطلاعات را كنار هم قرار دادید، حتما در پرونده هر دانشآموز یادداشتی هم درباره علایق او ضمیمه كنید. این به شما كمك میكند بعدها كاریابی بهتری انجام دهید. وظیفه شما جفت و جور كردن علایق متقاضی با نیازهای سازمان میزبان است. اگر میخواهید در میان دانشآموزان دبیرستانیای كه قبلا هیچ مسئولیتی نداشتهاند فراخوانی كنید، باید بهدقت فكر كنید كه كدام سازمان پشتیبانی مورد نیاز آنها را ارائه خواهد كرد و به آنها اجازه خواهد داد در آن شغل رشد كنند.
شما همچنین باید ویژگیهای شخصیتی دانشآموزان را با فرهنگهای سازمانها تطبیق بدهید. دانشآموزی كه طاقت آقا بالاسر ندارد، احتمالا در سازمانی دارای سلسله مراتب اداری نمیتواند خوب كار كند. در حالی كه كار كردن در یك سازمان دموكراتیك (مردمی) نه فقط برایش راحتتر است، بلكه ممكن است به او بفهماند كه قدرت بالای دست، یا مدیریت مبتنی بر قدرت همیشه هم غیرضروری نیست.
دانشآموزان را آموزش دهید.
نحوه آموزش دادن افراد گروهتان و اینكه چه میزان آموزش ببینند، بستگی دارد به اینكه شما چه میزان وقت و بودجه دارید، آنها كه هستند و احتمال چه نوع كاریابی برای آنها وجود دارد. یك راه برای اینكه دانشآموزان كالج در پیشرفت باهمستان دارای سابقه علمی شوند این است كه پیش از كاریابی گروه، در كالج بعضی دورههای مربوطه را ببینند. شركتكنندگان در گروه رهبری باهمستان كانزاس معمولا كلاسهایی مانند «ساختن باهمستانهای سالم»، «رهبری باهمستان»، یا «سلامت و پیشرفت باهمستان» را یك ترم قبل از كاریابی گروهشان میگذرانند.
اعضای گروه رهبری باهمستان كانزاس همچنین بعد از تعیین كاریابیشان، اما پیش از شروع كار، یك دوره دوروزه آشناسازی را هم در موسسه میگذرانند.
برخی از عناوین برنامههای آشناسازی گروه رهبری باهمستان كانزاس عبارتند از:
- نقشها و مسئولیتهای گروه
- خدمات و رهبری
- ساختن باهمستانهای سالم
- مدلهایی برای تغییر در باهمستان
- بحثهای گروهی درباره مهارتها و وظایف
- تمرینهای گروهی برای شناخت باهمستانتان، مهارتهای آسانسازی و رهبری و طراحیهای درازمدت آتی و مداخله در طراحی
- ارزیابی باهمستانی
حوزههای دیگری كه باید در امر آموزش در نظر گرفته شوند عبارتند از مهارتهای میانفردی (خصوصا محترمانه رفتار كردن با دیگران و برقراری رابطه با افرادی با فرهنگها و سوابق مختلف)، مهارتهای حل اختلاف و واقعیتهای اولیه راجع به شرایط زندگی افراد فقیر، بیماریهای خاص یا شرایط پزشكی، شرایط سیاسی و سایر مشكلات دنیای واقعی كه آنها پیش رو دارند.
میزان و سطح آموزش بستگی دارد به نوع متقاضیان گروه (یعنی اینكه دانشجوی كالج باشند، دانشآموز دبیرستان باشند، یا از جوانان كلیسا باشند). شما باید میزان آموزش مورد نیاز آنها برای كاریابی را بسنجید. آموزشی كه شما تدارك میبینید باید وسیع و اساسا عمومی باشد. آموزش و پشتیبانی برای فعالیتهای خاص (مثل طراحی صفحه وب، ایجاد یك فهرست راهنمای خدمات، هماهنگ كردن یك رویداد همگانی) در طول كاریابی، به عهده گروه میزبان است. شما باید انگیزه بدهید و ترسشان را بریزید. در اینجا بعضی آموزشهای رهبری هم میتواند جزء مهمی محسوب شود. بخش E از جعبهابزار باهمستان اختصاص دارد به رهبری، مدیریت و آسانسازی گروهی و ممكن است به دردتان بخورد.
دانشآموزان را با سازمانهای میزبان جفت و جور كنید.
هدفتان تنظیم به نحو «دو سر بُرد» باشد، هم به نفع دانشآموز و هم به نفع سازمان میزبان. برای جور كردن دانشآموز با سازمان میزبانش عوامل زیادی را باید در نظر بگیرید:
- تجارب، هدفها و علایق یكایك دانشآموزان
- اهداف سازمانهای میزبان
- محل قرار گرفتن سازمان میزبان (ما سعی میكنیم دانشآموزان را با سازمانهایی جور كنیم كه یا در شهر خودشان باشد یا در باهمستانهایی كه شخص احساس كنند به نفع آنها سرمایهگذاری میكنند). یادتان باشد كه رفت و آمد میتواند برای دانشآموز مشكل ایجاد كند.
وقتی ترتیبات و تنظیمات تمام شد، برای آنكه عضو گروه و میزبانش تجربه موفقیتآمیزی را بسازند، بهترین كار آن است كه دانشآموز و میزبانش پس از مذاكره، همه با هم یك توافقنامه یادگیری خدمات بنویسند كه مسئولیتهای هر یك را مشخص كند. به این ترتیب، پیش از شروع كار هر یك بهوضوح میدانند كه چه انتظاری از او میرود. به آنها كمك میكند هدفهایشان را شفافسازی كنند، گامهای رسیدن به آن هدفها را طراحی كنند، میزان پشتیبانی لازم را تعیین كنند و مشخص كنند كه هر یك از آنها از كجا بفهمد كه كار موفقیتآمیز بوده یا خیر. در پایان این بخش در قسمت ابزارها میتوانید الگویی برای یكی از این توافقنامهها پیدا كنید.
در طول مدت كاریابی دانشآموزان را نظارت، حمایت و سرپرستی كنید.
حتی با توافقنامههای از پیش امضا شده، مهم است كه شركتكنندگان در گروه را در طول مدت كارشان نظارت كنید. همه داوطلبان، خصوصا دانشآموزان دبیرستان و كالج كه شاید در زندگی و كار تجربه چندانی نداشته باشند، به حمایت و سرپرستی نیاز دارند. وضعیت مطلوب آن است كه دانشآموزان با سرپرستی از موسسه شما (معمولا با كسی كه از جانب شما برنامه را هماهنگ كرده است) ملاقاتهای انفرادی یا گروهی منظم (بهطور هفتگی یا یك هفته در میان) داشته باشند. در اینجا آنها میتوانند تجربیاتشان را توصیف كنند، مشكلات را برای كار كردن روی آنها در میان بگذارند، بازخورد بگیرند و به خاطر تلاش و پیشرفتشان به سوی هدفها، تحسین و حمایت شوند.
در اینجا منظور از سرپرستی پاییدن دانشآموزان و انتظار برای یافتن ایراد در کار آنها نیست. بلكه به معنای میسر کردن امکان ارائه بازخورد و فرصتی به دانشآموزان است كه در كارشان تعمق كند، عملكردشان را بررسی كنند و تصمیم بگیرند كه چطور از پس شرایط یا افراد دشوار برآیند. زمانی است برای صحبت درباره مشكلات، هم با خود كار و هم با كسانی كه دانشآموزان با ایشان كار میكنند. هدف بهبود عملكرد است، نه یافتن قصور. اگر این كارها بهدرستی انجام شوند، سرپرستی میتواند به فرد كمك زیادی بكند. سرپرستی باید آنقدر لذتبخش و ارضاكننده باشد، كه دانشآموزان چشم به راهش باشند.
برنامه دانشگاه كانزاس، در نیمه تابستان پیشرفت كار را مرور میكند، توافقها را بازبینی میكند كه ببیند تا چه حد هدفهای اعضای گروه و سازمان میزبان همگام هستند و برای پشتیبانی میزبانان و داوطلبان چه كاری از همه بهتر است. ما همچنین با نمایندگان سازمانهای میزبان تماس منظم داریم كه مطمئن شویم آنها از كار اعضای گروهشان راضی هستند و میكوشیم حداقل یك بار از محل بازدید كنیم. هر چه اعضای بیشتری از گروه در یك شهر جمع شوند - كه اگر برنامه شامل دانشآموزان دبیرستان باشد، همینطور هم خواهد شد - بازدید از محل و ملاقات منظم با دانشآموزان آسانتر خواهد بود.
اجازه دهید دانشآموزان، میزبانان و حامیان مالی در خصوص كار تعمق كنند.
یكی از منافع اعضای گروه یادگیری از تجربیاتشان است. برای انجام این یادگیری باید خوب به تجربه فكر شود، تعمقی در آرامش و نه در گرماگرم كار. علاوه بر جلسات هفتگی یا یك هفته در میان با سرپرست كه در بالا ذكر شد، آموزش از طریق تفكر را میتوانید به طرق دیگری هم ترغیب كنید.
ایمیل، فرومهای وبمحور، اتاقهای چت یا مسجهای فوری راههای آسانی هستند برای تماس گرفتن با سرپرست یا دانشآموزان دیگر، جهت دریافت حمایت، توصیه، یا كمك گرفتن به صورت فكر كردن به مشكل، در بین دو جلسه.
نوشتن روزانه دفتر وقایع روزانه، گزارشی از كار دانشآموز را، در حالی كه تجربه آن هنوز در ذهنش تر و تازه است، فراهم میكند و به هر دوی آنها كمك میكند رویدادها و واكنششان نسبت به آن رویدادها را بازسازی كنند و فكر كنند كه چطور میشد كار را جور دیگری انجام داد. این یادداشتهای روزانه را میتوان هنگام وقفه در ملاقاتها برای استفاده از بازخورد سرپرستان و به عنوان گزارش كار دانشآموزان به كار گرفت و همچنین میتوانند به صورت عناوینی برای بحث، مبنا قرار بگیرند. اطلاعات آنلاین یا چاپشده، كه جعبهابزار باهمستان نمونه خوبی از آن است، زمانی كه مشكل خاصی ایجاد میشود یا نیاز به حل مشكلات خاصی وجود دارد، میتوانند كمك بزرگی باشند.
جشن بگیرید!
شاید به نظر برسد كه میشود از این مرحله صرف نظر كرد، اما به نظر ما این مرحله حیاتی است. هر جور جشن گرفتنی به شركتكنندگان در گروه رهبری شما، سازمانهای میزبان، دانشآموزان، رهبران باهمستان، آموزشدهندگان و دیگران امكان میدهد دور هم جمع شوند و دانشآموزان را به خاطر كار سختشان و سازمانهای میزبان را به خاطر اینكه فرصت این یادگیری خدمات را به دانشآموزان دادهاند، تصدیق و تحسین كنند.
جشن شما میتواند به صورت یك مهمانی بزرگ یا یك ضیافت برای پاداش (كه گروه رهبری باهمستان كانزاس به این شكل برگزار میكند) باشد. شاید هم بخواهید به شكل خاص خودتان از تلاشهای همه قدردانی كنید. هر طور در برگزاری آن تصمیم بگیرید، این جشنی است در بزرگداشت تلاشهای باهمستان.
خلاصه
استفاده از یادگیری خدمات راه خوبی است برای اینكه باهمستانتان را به طرزی مثبت تحت فشار قرار دهید تا به رهبران آینده مهارتهایی را یاد بدهد كه نیاز دارند، تا تلاش برای ساختن باهمستانهای سالم ادامه یابد. بهترین تجربیات یادگیری زمانی شكل میگیرند كه ایدهها به عمل درآیند و تجربه عملی اعضای گروه را پخته و باانگیزه کند. اگر تصمیم بگیرید كه یك گروه رهبری باهمستان تشكیل دهید، اطمینان داریم كه برای خودتان، سازمانهای میزبان دستاندركار و شركتكنندگان پرثمر خواهد بود.
What is service-learning?
___Service-learning is an educational method that emphasizes learning through community service
What is a community leadership corps?
___A community leadership corps connects students with an organization or initiative in his or her community
Why develop a community leadership corps?
___Provide educational experience for students
___Teach positive values, leadership, citizenship, and personal responsibility
___Encourage students to become active community members
___Teach job skills to students
___Contribute your outreach efforts to local community, the state, and beyond
___Increase school-community collaboration
___Help with community education
___Contribute many hours of service to people in need, non-profit agencies, private sector companies, and governmental agencies
When is a good time to develop a community leadership corps?
___A community leadership corps may be most useful for you after your organization has created its strategic plan and developed relationships with strategic partners
Who should be involved in developing a community leadership corps?
___The institution or organization that recruits and supports the students or youth
___The individual organizations where the students or youth will be placed
How do you go about developing a community leadership corps?
___If possible, secure resources and support
___Identify host organizations and any additional partners
___Identify host organization needs
___Recruit students
___Identify student interests
___Train students
___Match students with host organizations
___Monitor and support students during their placements
___Allow students, hosts, and sponsors to reflect on the experience
___Celebrate!
Ejemplo nº 1: Reporte semanal de un participante del cuerpo del liderazgo
Cada participante escribe un reporte para su “Diario de reflexión crítica”.Cada reporte es preparado antes del fin de semana (1-2 páginas mecanografiadas a doble espacio en total).Un reporte consiste en:
a) comentarios mensuales acerca de una idea importante en relación al desarrollo de comunidades saludables,
b) reflexiones generales sobre los problemas y desafíos en la realización del trabajo y
c) información general acerca de cómo se podrían utilizar ciertas ideas para mejorar los esfuerzos de formar comunidades saludables.
Una copia de cada reporte debe ser enviada por correo o fax al director semanalmente. Ésta es revisada por el director y devuelta la semana siguiente. Se leSe SSe les sugiere a los participantes utilizar una carpeta para almacenar los reportes del verano.
El siguiente es un extracto del diario de un participante.
Durante mi segunda semana en la iniciativa, he descubierto que cada una de las tareas o actividades desempeñadas por los miembros del personal y por mí mismo, es un pequeño bloque de construcción a través del cual se establecen amplias visiones.Comencé la semana completando un informe acerca del consumo de drogas y alcohol en el condado.El trabajo era muy absorbente y en muchas ocasiones parecía tedioso, pero comencé a ver el valor de este proceso que consumía tanto tiempo. Estos informes están compuestos por información cuidadosamente seleccionada, obtenida a través de encuestas y compilada en gruesos y pesados cuadernos. Cada uno de estos volúmenes contenía una gran cantidad de información, incluyendo estadísticas que podían ser extremadamente útiles para definir y analizar problemas comunitarios; sin embargo, fueron muy fastidiosos.
Los miembros del personal de la iniciativa estaban bastante familiarizados con los hechos presentados en los cuadernos y los motivos de preocupación relacionados con el consumo de drogas y alcohol en la comunidad; sin embargo, la tarea de distribuir estos datos era casi imposible.La iniciativa necesitaba algo que simplificase el proceso de informar a un gran número de personas sobre los hechos importantes relativos a la juventud dentro la comunidad. Estos informes sobre el consumo de drogas y alcohol, en los cuales invertí muchas horas para producir, serían usados en muchas reuniones grupales y debates, programas y solicitudes de subvención. La sola hoja de papel ayudaría a educar e influenciar a la gente, a la vez que conllevaría a crear un plan de acción para mejorar las situaciones definidas en los datos.
Además del extenso trabajo con los informes sobre el consumo de drogas y alcohol, asistí y grabé la reunión del grupo de prevención de la cuidad, la cual se celebró en una sala de conferencias de la iniciativa. El grupo está formado por representantes de varias organizaciones de prevención, como los centros regionales de prevención, AMCCBIA (Asociación de Madres Contra Conducir Bajo el Influjo del Alcohol) y la policía. Yo estaba impresionado con el nivel y la participación de la reunión. Todas las personas presentes eran muy elocuentes, flexibles y mostraban estar comprometidas. Cada representante había participado en algún tipo de servicio voluntario y estaba comprometido con las metas del grupo y con la tarea.En esta reunión en particular, la organización de un taller en relación a las metanfetaminas se discutió intensamente.
Hacia el final de la semana, se me pidió que observara un programa educativo impartido por Bárbara, una miembro del grupo de la iniciativa, en el centro de detención juvenil del condado. La clase se concentró en los efectos dañinos del alcohol.Yo estaba sorprendido del comportamiento de muchos de los jóvenes que habían asistido a la clase, así como de la admirable paciencia de Bárbara y la forma tan serena en que habló. Aunque había muchos guardias en la habitación, los menores a menudo hacían comentarios inapropiados o daban testimonios personales; se burlaban de otros que hacían preguntas o simplemente ignoraban por completo a Bárbara. Sin embargo, yo aprecié cómo Bárbara intentaba cambiar los puntos de vista de muchas de estas personas. Ellos nunca mejorarán si no son expuestos a las dañinas consecuencias de sus comportamientos, así como a las saludables alternativas para estos comportamientos.Esto Estos jóvenes aún están a tiempo de cambiar sus vidas. Puede ser un cambio de dirección extremadamente difícil, pero existe una gran esperanza y posibilidad de que cada uno de ellos progrese.
Por último, fui también invitado a una reunión del pueblo X. Fue muy beneficioso para mí, ya que no estoy muy familiarizado con pueblos pequeños y en el modo en que son manejados y organizados. Me parecieron muy interesantes los problemas debatidos y las opiniones de los concurrentes. Aunque el pueblo X es una comunidad mucho más pequeña que a las que estoy acostumbrado, me di cuenta que se enfrentan con muchos de los mismos problemas, como el consumo de drogas y alcohol y la escasa comunicación entre adultos y jóvenes.Sin embargo, los métodos sugeridos para mejorar estas situaciones eran de alguna manera diferentes de aquellos que servirían para comunidades más grandes. Descubrí que, como todas las comunidades son diferentes, no hay una única y mejor manera de enfocar un problema.Cada problema debe ser considerado y tratado en su contexto.
Ejemplo nº 2: Entrevista con Wendy Wilson
Wendy Wilson es la Directora de la Asociación de Desarrollo de Rosedale (ADR) y ha trabajado ahí durante ocho años.
¿Qué le motivó a ser una organización anfitriona para el Grupo de Liderazgo Comunitario de Kansas?
Wilson: Necesitamos todos los corazones que podamos obtener para que nos ayuden a hacer lo que estamos intentando lograr en la comunidad, lo cual implica mejorar la comunidad y hacerla más habitable—a salvo de crímenes, económicamente viable- ayudar a la gente a arreglar sus hogares, todo este tipo de cosas. Por lo tanto, cada oportunidad que se me presente de tener otra persona involucrada, voy a intentar acapararla. Y además fue una oportunidad para orientar y capacitar a otras personas para que hagan el trabajo que nosotros hacemos, lo cual es importante. No hay nada que le diga a la gente cómo hacerlo, uno sólo tiene que arriesgarse y hacerlo.
CHC: Entonces brinda una oportunidad para aprender de manera práctica cómo realizar el trabajo. ¿Me podría contar acerca del participante en su Grupo de Liderazgo y lo que hizo durante su estadía en la organización?
Wilson: Su nombre era Erica Swanholm y el mismo día que recibí la llamada acerca de la llegada de Erica, también recibí una llamada de la Junta de Servicios Públicos de aquí, local, diciendo que nos iban a hacer una donación para que pudiéramos tener un programa de empleo para jóvenes durante el verano.Nosotros éramos una oficina con sólo dos personas: yo y la secretaria del equipo.Mi miedo era cómo íbamos a lograr esto, cómo íbamos a gestionar el programa; eso no era algo que hubiéramos planeado. Y teníamos que comenzar con el programa y ponerlo en funcionamiento en dos semanas. Entonces dije, “Erica, te tengo una tarea” y le di el proyecto a ella. A partir de eso, ella se encargó muy, muy bien del programa. Hicimos entrevistas con jóvenes y encontramos trabajos para ellos y sus padres, dentro de sus áreas de interés, si nos era posible. Al final pudimos pagarles a veintidós jóvenes y luego se les dieron tutorías a otros treinta durante el verano. Por lo tanto, pudimos causar un impacto en la vida de cincuenta y dos jóvenes.
CHC: ¿Fue la tutoría algún tipo de aprendizaje profesional o solamente orientación?
Wilson: No, como en la escuela.Enseñaban matemática y otras materias. Eran chicos jóvenes. Algunos de los estudiantes que contratamos trabajaban en un programa en el que les enseñaban a niños más pequeños lectura y matemáticas, ese tipo de cosas. Nosotros le pedíamos a Erica que llenara los formularios de solicitud, y también se reunía con los empleadores…La mayoría de estos jóvenes tenían entre catorce y dieciséis años, y teníamos un par de dieciocho años. Algunos de ellos trabajaban en el área de empresas, como en una veterinaria y en una fotocopiadora.
CHC: ¿Cómo anunció el programa?
Wilson: Realmente no tuvimos tiempo para anunciarlo. Lo que hicimos fue llamar a ciertas personas que sabíamos que habían trabajado en proyectos con jóvenes en nuestras comunidades y les pedimos trasmitir el mensaje a los jóvenes del lugar, y eso fue genial. Teníamos muchos jóvenes, era un grupo muy diverso. Terminamos compartiendo cierta parte de nuestros fondos con la comunidad vecina llamada Argentina. Nuestros participantes eran afro-estadounidenses, hispanos, latinos y anglosajones. No lo planeamos de esa manera, pero como nuestra comunidad es bastante diversa así tenía que ser.
Por lo tanto, fue un programa hermoso. Erica configuró la escala de pago; se aseguró de que todos recibieran sus cheques de pago legalmente; arregló el asunto de las horas de trabajo; trató con los empleadores y con los estudiantes. También tuvimos un par de encuentros donde todos los estudiantes se reunieron y hablaron sobre cuestiones de drogas y alcohol, sobre cómo evitar el consumo, así como de otras cuestiones de las que querían conversar.
CHC: ¿Fue modelo para algún otro programa posterior?
Wilson: No.No estaba en mis planes. Sin embargo pensamos que sería bueno para los chicos formarlos para que estén en condiciones de ser miembros activos en el mundo laboral.Erica también organizó el proyecto Pintar un Barril. Habíamos decidido antes de que ella llegara, hacer un programa de “adoptar” un barril, en el que los vecinos adoptaran un bote o barril de basura, lo pusieran en una zona bien transitada y se responsabilizaran de cambiar las bolsas cuando estuvieran llenas y sacarlas para que se las llevara el camión de la basura.
Teníamos familias que querían adoptar los botes pero todavía no teníamos dichos barriles, entonces Erica también organizó eso. Tuvimos, yo creo, veintiséis jóvenes que vinieron, algunos con sus padres, un domingo a la mañana para hacer obras de arte con los barriles.Erica también trajo a un artista del Centro de Manny Rhodes, el cual es un grupo local sin fines de lucro, y el artista trabajó con algunos de los chicos.Ella fue a la biblioteca y trajo algunos libros para los chicos para aportarles algunas ideas acerca de qué querían hacer. Nosotros fuimos y compramos los materiales porque yo tenía algo de dinero para ello. Los chicos lo pasaron muy bien. Había pintura por todos lados, pero pasaron un buen rato y realmente se creó una sensación de orgullo entre ellos. Ahora los barriles están en las calles, en la comunidad—se trataba de un sentimiento de poder hacerlos pertenecer, y ahora ellos pasan cerca de esos barriles que pintaron se ven a sí mismos como parte de la comunidad—en lugar de hacer un proyecto de arte en el cual simplemente uno se va a casa y lo cuelga en una pared; esto es algo que ahora está ahí, en la comunidad.
CHC: Definitivamente uno invierte en la estética de la comunidad si se siente que se tiene un pedazo de ella que es visible.
Wilson: Erica también trabajó con una estudiante que no podía decidir qué es lo que quería hacer, pero que había considerado escribir. Entonces Erica colaboró con ella para crear un diario juvenil que tenemos desde que se publicó por primera vez, el cual fue distribuido en las escuelas locales.
CHC: ¿Qué beneficio recibe su organización como anfitriona del Grupo de Liderazgo Comunitario de Kansas?
Wilson: Bueno, sería muy difícil para nosotros tener un programa de trabajo de verano para jóvenes. Yo realmente no sé cómo hubiéramos llevado a cabo ese programa sin alguien del Grupo de Liderazgo Comunitario de Kansas.
CHC: ¿Entonces continuará el siguiente verano?
Wilson: Bueno, fue la primera vez (para el programa de trabajo de verano), pero fue tan exitoso para nosotros y para otros grupos, que ahora lo están haciendo de duración anual, comenzando en enero; de todas maneras creo que el mayor enfoque se pondrá en el verano. Además han aumentado un poquito el dinero. Por lo tanto, nos encantaría tener a otro voluntario del grupo de liderazgo. Fue genial tenerla a Erica aquí. Ella todavía está en contacto con el presidente de nuestra junta directiva y con el oficial de policía de la comunidad. Creo que formamos una relación a largo plazo. He hicimos muchas cosas. No es una organización grande – es un grupo de gente, muy pequeño, muy íntimo y ella tuvo que ver a toda la gente de la comunidad que recurriría a la organización y que necesitaría ayuda.
CHC: ¿Qué consejo le daría a alguien que trabaja en una organización similar a la suya y que está pensando en alojar a un participante del grupo de liderazgo?
Wilson: ¿Qué consejo les daría?Hacerlo. Quiero decir, fue una experiencia maravillosa. Erica es realmente brillante, y muy madura. Ella lo entendió con sólo un poco de orientación, fue muy creativa. Fue maravilloso.
CHC: Creo que es una muy buena oportunidad para todos los involucrados. Realmente uno tiene la oportunidad de beneficiarse al enseñarle a alguien a involucrarse con el trabajo.
Wilson: Erica estaba luchando con respecto a lo que quería hacer en su posgrado. Ella tenía tres o cuatro áreas de interés; entonces hice unas entrevistas con ella, varias, en esas área. Se reunió con el Decano de la Facultad de Bienestar Social en KU; se reunió con el administrador de esta ciudad y habló con otro caballero que está en el área de planificación urbana. De estaAsí pudo sentarse con ellos y hablar acerca de cuáles eran los puestos de trabajos relacionados con las áreas en las que ella estaba pensando adentrarse, y creo que también pudo darse una idea acerca de las cosas que no querría hacer.
نویسنده
Chris Hampton
Jerry Schultz
غرض از رهبری اخلاقمدار چیست؟
برای بحث دربار رهبری و مدیریت اخلاقی اول باید نگاهی به خود اخلاق بیندازیم.
رفتار اخلاقی به زبان ساده یعنی شناخت امر درست و عمل کردن به آن. مشکل در تعریف «درست» است. افراد و فرهنگها و ادیان مختلف تعاریف متفاوتی از «درست» دارند. خیلیها علم اخلاق (ethics) و اخلاقیات (morality) را یک چیز میدانند. ولی بهتر است آنها را از هم تفکیک کنیم. اخلاق دانشی است مبتنی بر مجموعهای از هنجارهای اجتماعی و/یا اصول فلسفی منسجم و منطقی، ولی پایه و اساس اخلاقیات مجموعه (معمولا وسیعی) از عقاید و ارزشهای دینی و فرهنگی یا سایر اصولی است که میتواند انسجام منطقی داشته باشد یا نداشته باشد. با وجود این شالوده نظام اخلاقی همین اخلاقیات است.
ولی «اخلاق» به معانی مختلفی به کار میرود. بعضی از راههای مختلفی که برای تعریف اخلاق وجود دارد عبارت است از:
- اخلاق موقعیتمدار: اخلاق موقعیتمدار میگوید درستی و نادرستی رفتار بستگی به اوضاع و احوال دارد. آنچه در موقعیتی درست است، ممکن است در موقعیت دیگری نادرست باشد.
- نسبیگرایی فرهنگی: آنچه فرهنگی درست میداند، برای همان فرهنگ درست است. هیچ کس حق ندارد درباره اصول اخلاقی فرهنگی جز در چارچوب معیارهای همان فرهنگ داوری کند.
- اخلاق حرفهای: خیلی از حرفهها اصول اخلاقی خود را دارند که از تمام افرادی که در آن حرفه فعالیت میکنند انتظار میرود به آن اصول پایبند باشند. معروفتر از همه حرفههای حقوق و پزشکی و رواندرمانی. ولی فهرست این حرفهها طولانی و متنوع است. افرادی که در این حرفهها فعالیت میکنند وقتی عملکرد اخلاقی دارند که به اصول اخلاقی حرفه خود پایبند باشند.
- اخلاق ارزشمدار: در اخلاق ارزشمدار فرض بر این است که هر کس برای خود ارزشهایی دارد که بر اساس آنها زندگی میکند. طبق این تعریف، رفتار آدم وقتی اخلاقی به شمار میرود که آن رفتار با ارزشهای خودش مطابقت داشته باشد.
- اخلاق احکاممدار: در اخلاق احکاممدار اگر آدم مطابق احکام عمل کند ـ مطابق احکام رایج در سازمان یا فرهنگ یا گروه یا دین خودش ـ اخلاقی عمل کرده است.
با اینکه قانون هم مجموعهای از احکام است، صرف عمل به قانون به معنی این نیست که آدم اخلاقی عمل کرده. خیلی از رفتارهایی که غیرقانونی نیست، مثل اینکه آدم از عواطف دیگران سوءاستفاده کند یا با کارمندان خودش مثل اشیاء یک بار مصرف برخورد کند، با بیشتر معیارهای رایج غیراخلاقی به شمار میرود. به همین ترتیب نقض قانون غیرعادلانه، مثلا عدم رعایت جای نشستن در مراکزی که در آنها تفکیک جنسیتی یا نژادی یا دینی صورت میگیرد، ممکن است عملی کاملا اخلاقی محسوب شود.
- اخلاق مبتنی بر انصاف: در اخلاق مبتنی بر انصاف آدم وقتی اخلاقی رفتار کرده که مطمئن شود با همه منصفانه برخورد کرده است.
- اخلاق مبتنی بر مجموعهای از اصول منسجم و مورد توافق عموم: منظور اصولی است که هر آدم خردمندی آنها را میپذیرد: صداقت، عدالت، مروت، پرهیز از آزار رساندن به دیگران، مسئولیتشناسی، در نظر گرفتن منافع گروههای وسیعتر در مقایسه با منافع شخصی، این قبیل چیزها.
هر یک از این مفاهیم مشکلاتی دارد. مشکل اصلی که در بیشتر آنها وجود دارد، مسئلهای است که بحث را با آن شروع کردیم: درست چیست و چه کسی آن را تعریف میکند؟ با وجود این بیشتر این تعاریف نقاط قوتی هم دارند و آن تعاریف را میتوان در چارچوبی اخلاقی گنجاند که محدوده آن را به آسانی نمیتوان مشخص کرد، ولی طیف وسیعی از موقعیتهای مختلف را دربرمیگیرد.
کوشش نگارنده برای تعریف رفتار اخلاقی که مبتنی بر تاملاتی است که در سطح عموم درباره این موضوع وجود دارد این است:
- رفتار اخلاقی بازتاب نظام اخلاقی حاصل از جهانبینی منسجمی است مبتنی بر برابری، عدالت، احتیاجات و حقوق دیگران و همینطور خود شخص، روحیه تعهد در مقابل دیگران و در مقابل جامعه به طور کلی، و نیز احتیاجات و استانداردهای مشروع جامعه.
البته این هم نمیتواند تعریف کاملی باشد. از باب مثال اینکه احتیاجات و استانداردهای مشروع جامعه چیست، قرنهاست که دربارهاش بحث و گفتگوست و به مرور که جوامع بشری تحول مییابند و به تکامل میرسند، استانداردها و احتیاجات مشروع آنها هم تغییر میکند.
پس وقتی خود اخلاق تعریفش روشن نیست، چطور میتوان مطمئن بود که کنشها و تصمیمات آدم اخلاقی است؟ در این مورد هم باز به اندازه تعداد افرادی که به این سؤال جواب میدهند، پاسخهای متفاوت وجود دارد. یک سلسله از این پاسخها را سیستم پارهوقت دانشگاه ویرجینیای غربی تهیه کرده است (در دورههایی که پاتریشیا پینل Patricia Pinnell و شرلی ایگان Shirley Eagan برای مدیران داوطلب طراحی کردند). در این دورهها میگفتند برای هر تصمیمی که میخواهید بگیرید یا عملی که میخواهید انجام بدهید از خودتان چهار سوال بپرسید:
- نظاره کودکان: اگر کودکان خود شما مشغول نظاره شما بودند، آن کار را انجام میدادید؟
- صفحه اول روزنامه: آمادگی دارید خبر یا تصویر عمل شما در صفحه اول روزنامههای محلی منعکس شود؟
- قاعده طلایی: آیا اگر همان عمل یا تصمیم در مورد خود شما اجرا شود خوشحال میشوید (یعنی با دیگران طوری رفتار کن که دوست داری با تو رفتار کنند)
- اصل عمومیت: اگر همه همین کار را بکنند، اشکالی پیش نمیآید؟
اگر بتوانید به همه یا بیشتر این سوالها جواب «آری» بدهید، عمل شما اخلاقی است.
رهبری اخلاقمدار
رهبری اخلاقمدار در واقع دو عنصر دارد. اول اینکه مدیران باید در موقع تصمیمگیری و اجرا اخلاقی عمل کنند. مثل هر آدم اخلاقی دیگری. ولی عنصر دوم این است که مدیران باید اخلاقی مدیریت کنند. در روابطی که هر روزه با مردم دارند، در برخوردهایشان، در روشهایی که برای تشویق و ترغیب دارند، در سمتوسویی که برای سازمان یا موسسه یا ابتکار عمل خاصی در نظر میگیرند.
رهبری اخلاقمدار هم مرئی است و هم نامرئی. بخش مرئی در شیوه برخورد مدیر با دیگران است. در شیوه تعامل او با آنها. در رفتارش با عموم مردم. در اظهارات و اعمالش. وجوه نامرئی رهبری اخلاقمدار در شخصیت خود مدیر وجود دارد. در فرآیند تصمیمسازی، در قالب ذهنیاش، در مجموعه ارزشها و اصولی که بر اساس آنها عمل میکند. در شجاعتش برای تصمیمگیریهای اخلاقی در موقعیتهای خطیر.
مدیر اخلاقی، همیشه اخلاقی است. اینطور نیست که فقط وقتی در معرض نگاه دیگران قرار دارد، اخلاقی باشد. اخلاقی بودن خود را به مرور زمان ثابت میکند. ثابت میکند که اخلاقیات بخش لاینفکی از چارچوب فکری و فلسفیای است که همیشه آن را درک میکرده و دنیا را بر اساس آن میدیده.
بعضی از مولفههای مهم رهبری اخلاقمدار:
- این توانایی که آدم منیت و منافع شخصی خود را به نفع چیزهای دیگری مثل آرمانی که از آن پشتیبانی میکند یا سازمانی که آن را اداره میکند یا احتیاجات مردمی که به آنها خدمت میکند و/یا منافع اجتماع یا جهان کنار بگذارد.
- جدی گرفتن بازخوردها و عقایدی که با عقایدی خود او متفاوت است و افکار و آرا و اعمال او را به چالش میکشد و تشویق دیگران برای ارائه این بازخوردها و عقیدهها.
- تشویق دیگران به رهبری (و اختصاص ندادن آن به خود).
- اینکه آدم بحث و گفتوگو درباره اخلاقیات و مسائل و موضوعات اخلاقی را به بخشی از فرهنگ گروه یا سازمان یا ابتکار عمل در دست اجرا تبدیل کند.
- حفظ و گسترش شایستگیهایی که دیگران در او سراغ داشتهاند و به امید اینکه سازمان را در مسیر درست پیش ببرد و به بهترین و مؤثرترین وجه اداره کند، اداره آنجا را به او سپردهاند.
- پذیرش مسئولیت (در خوب و بد کار) و پاسخگو بودن.
- مهمتر از همه شاید فهم قدرت رهبری و مدیریت و استفاده از آن در جهت درست است. یعنی شریک کردن دیگران در مدیریت هر جا که ممکن است، سوءاستفاده نکردن از قدرت، و اعمال قدرت فقط در مواردی که این کار به نفع جامعه یا اجتماع یا سازمان یا افرادی است که با آنها کار میکند.
چرا باید رهبری اخلاقمدار داشت؟
بیشتر مردم قبول دارند که رهبران و مدیران باید اخلاقی عمل کنند (گرچه شاید در مورد اینکه اخلاقی عمل کردن چیست، اختلاف نظرهای زیادی وجود داشته باشد). ولی دلایل زیادی وجود دارد که نشان میدهد چرا باید مدیریت اخلاقی داشت.
- رهبری اخلاقمدار الگوی رفتار اخلاقی برای کل سازمان و جامعه است.
- رهبری اخلاقمدار اعتمادسازی میکند.
- رهبری اخلاقمدار باعث احترام میشود و اعتبار به وجود میآورد. هم برای خود مدیر و هم برای سازمان.
- رهبری اخلاقمدار میتواند باعث مشارکت همگانی شود.
- رهبری اخلاقمدار در سازمان فضای خوبی ایجاد میکند. به این معنی که همه میدانند قدرت به شراکت گذاشته میشود و اختصاصی مدیر نیست.
- اگر آدم مخالفانی داشته باشد یا شدیدا از موضعی حمایت کند، رهبری اخلاقمدار باعث میشود موضع اخلاقی برتری داشته باشد.
- رهبری اخلاقمدار راه درست پیشبرد امور است.
- رهبری اخلاقمدار به آدم آبرو و آرامش درونی میدهد.
چه کسی باید رهبری اخلاقمدار داشته باشد و در چه وقت
هر کس در موقعیتی قرار دارد که اداره جایی به او سپرده شده، همیشه باید رهبری اخلاقمدار داشته باشد. خواه آن موقعیت رسمی است یا غیررسمی. خواسته است یا ناخواسته. هیچ وقت نیست که رهبری اخلاقمدار در آن شرایط در مقایسه با سایر اوقات مناسبت بیشتری داشته باشد. هیچ فرد و گروهی هم وجود ندارد که رهبری اخلاقمدار برای آنان در مقایسه با سایر افراد و گروهها مناسبت بیشتری داشته باشد.
قطعا گاهی پیش میآید که رهبری اخلاقمدار از همیشه دشوارتر میشود. مواقعی که مدیر ناچار است دست به انتخاب سختی بزند یا مواقعی که تشخیص درست و غلط آسان است، ولی تصمیمگیری در مورد انتخاب درست موقعیت ناخوشایندی ایجاد میکند (مثلا مواجهه با آدم خوبی که کارش را درست انجام نمیدهد و در نتیجه کار را برای دیگران سختتر میکند یا برخلاف منافع شخصی خود عمل میکند). در واقع، موقعیت دشوار وقتی است که مدیریت اخلاقی در آن موقعیت اهمیت بیشتری دارد، چون در این طور مواقع ریسک کار بالاست.
در رهبری اخلاقمدار، بسته به سطح مدیریت و مسئولیتهایی که مدیر مورد نظر دارد، ریسک مدیریت ممکن است کم یا زیاد باشد. مثلا به ندرت پیش میآید که گردانندگان سازمانهایی در سطح اجتماعات محلی با مسائل حیاتی و مهمی که به مرگ و زندگی افراد بستگی دارد، روبهرو شوند؛ یعنی مسائلی که معمولا رهبران کشورها تجربه میکنند. با وجود این تصمیمات آنها ممکن است تبعات اخلاقی و انسانی جدی داشته باشد، ولو اینکه آن تبعات در محیط کوچکتری تاثیر بگذارد.
رهبری اخلاقمدار بخشی از تعریف مدیریت خوب است؛ ولی باید تاکید کرد که تنها بخشی از مدیریت خوب است، نه همه آن. مدیر اخلاقی بودن کار تماموقت است. چیزی نیست که آدم گاهی باشد و گاهی نباشد. آدم یا مدیر اخلاقی است، یا نیست. اگر هست، باید سعی کند آن را در همه تصمیمگیریهایش آگاهانه دخالت دهد.
رهبری اخلاقمدار چطور صورت میگیرد؟
با وجود اینکه در این بخش طوری از مدیر سخن میرود که گویا مقصود از مدیر افرادی است که در راس سازمان یا تشکیلات یا باهمستانی قرار دارند، باید پذیرفت که هر کس در هر موقعیتی میتواند نقش مدیر داشته باشد. مسئله رهبری اخلاقمدار چیزی نیست که فقط به صاحبان عناوین مدیریتی رسمی، مثل روسا و سرپرستها و مسئولان ادارات و سازمانها محدود شود. رهنمودهای کلی برای رهبری اخلاقمدار با مختصر اصلاحاتی میتواند همچون رهنمودهایی برای هر نوع زندگی اخلاقی مورد استفاده قرار گیرد. مثلا اینکه «آدم منافع جمع وسیعتری را بر منافع خودش مقدم بدارد»، یکی از تعریفهایی است که بیشتر جوامع و فرهنگها از مفهوم «قهرمانی» دارند. بنابراین، این بخش فقط برای کسانی نیست که رسما مدیر محسوب میشوند. برای همه است.
در اینجا به ارائۀ چند رهنمود کلی برای رهبری اخلاقمدار میپردازیم و بعد نگاه دقیقتری میاندازیم به آنچه رهبری اخلاقمدار ایجاب میکند.
رهبری اخلاقمدار مستلزم چارچوب اخلاقی منسجم و روشنی است که مدیر میتواند در موقع تصمیمگیری و اجرا بر اساس آن عمل کند
فلسفه یا چارچوب اخلاقی منسجم یکشبه وارد کله آدم نمیشود. به مرور شکل میگیرد؛ از طریق تجربیات و پیشینه تربیتی آدم، از طریق چیزهایی که آموخته و از طریق الگوهایی که برای خودش دارد. به عبارت دیگر، چارچوب اخلاقی متشکل از تمام چیزهایی است که هویت آدم را شکل داده است.
این حرف البته به این معنی نیست که آدم در کودکی باید کلی تعالیم اخلاقی دیده باشد یا در گذشته خود الگوهایی داشته باشد که رفتار کاملا اخلاقی داشتهاند. معیارهای اخلاقی برای عدهای درست برخلاف چیزهایی که دیدهاند و تجربه کردهاند شکل میگیرد. برای عدهای هم این معیارها حاصل تعالیم دینی و فرهنگی یا آموزشهای دانشگاهی در حوزههایی مثل فلسفه و تاریخ و روانشناسی و ادبیات است. برای بیشتر ما لابد چارچوب اخلاقی دربردارنده ترکیبی از بعضی از این عوامل و پارهای عوامل دیگر است.
چارچوب اخلاقی لازم است، چون برای انتخابهای اخلاقی به آدم رهنمودهایی میدهد. محتوای چارچوب اخلاقی، یعنی معیارهای واقعی که هر یک از ما برای خود دارد، ممکن است از شخصی به شخص دیگر، و تا حدودی، از موقعیتی به موقعیت دیگر فرق کند. آنچه مهم است این است که آدم وقتی چارچوب اخلاقی دارد، شالودهای پیدا میکند که در موقع تصمیمگیریهای اخلاقی دشوار کمکش میکند. لازم نیست در هر موقعیتی به طور جداگانه در خلاء تصمیم بگیرد.
فرق اینکه آدم چارچوب اخلاقی داشته باشد و نداشته باشد، مثل فرق ساختن خانهای از روی نقشه و ساختن همان خانه از روی حدس و گمان است. مثل اینکه هر بار یک تکه چوب بردارد و بدون نقشه سر هم کند.
چارچوب اخلاقی آدم باید با چارچوب اخلاقی و چشمانداز و ماموریت سازمان یا تشکیلاتی که در آن کار میکند مطابقت داشته باشد.
اگر موضع اخلاقی سازمانی را قبول ندارید، همان اول نباید در آن سازمان سمتی را بپذیرید. مثلا سازمانی که خود را وقف تصمیمسازیهای جمعی کرده و برابری همه افراد را همچون اصلی اخلاقی پذیرفته، نمیتواند به طور اخلاقی با مدیریت کسی اداره شود که معتقد است وظیفه اخلاقی او این است که برای بقیه تصمیم بگیرد.
یکی از مسائل اخلاقی جالبی که پیش میآید این است که از طرف حامی مالی بهخصوصی که فلسفه یا جهانبینیاش مخالف فلسفه یا جهانبینی سازمان است به سازمان پیشنهاد کمک مالی شود (مثلا مؤسسهای حقوقی که شرکت مادرش موضع ضدهمجنسگرایی دارد یا از پارهای جهات با کارگرانش بد رفتار میکند). یکی از راههایی که میشود به مسئله نگاه کرد این است که گرفتن پول از چنین جایی خلاف اخلاق است. یک روش دیگر برخورد این است که بگوییم تا وقتی منبع انتظار ندارد که مواضعش را تایید کنیم یا بر اساس موضع یا رفتار ضداخلاقی او عمل کنیم، چه بهتر که این پول در اختیار سازمان ما قرار بگیرد، تا در اختیار سازمانی که از موضع آن منبع حمایت میکند. به نظر بعضی این پول گرفتن با تظاهر و ادعای دروغ همراه میشود و کار صحیحی نیست. بعضی هم آن را کار صحیحی میدانند. جواب درست به این سوال بستگی دارد به معیارهای اخلاقی سازمان.
اخلاق باید موضوع بحث باشد
همانطور که چارچوب اخلاقی سازمان باید مرتب وارسی شود، اخلاقیات سازمان و افرادی هم که در سازمان کار میکنند باید به طور مرتب با مشارکت کلیه ذینفعان مورد بحث قرار بگیرد. فرضیات اخلاقی همه، از جمله مدیر، باید بتواند در معرض سوال واقع شود و همه آمادگی داشته باشند که این سوالها را بشنوند و جدی بگیرند، بدون اینکه در مقابل آنها جبههگیری کنند. آدم وقتی میتواند درک اخلاقی خود را گسترش دهد که بحث و گفتگو درباره مسائل اخلاقی را جدی بگیرد و آمادگی داشته باشد که در مورد پیشفرضهای اخلاقی خودش بحث شود.
اخلاق باید علنی باشد
باید بتوانید در مورد چارچوب اخلاقی و تصمیمگیریهای اخلاقی خود توضیح بدهید و از آنها دفاع کنید و برای این کار آمادگی داشته باشید.
تفکر اخلاقی باید با عمل رابطه داشته باشد
بهترین نیتهای دنیا هم اگر فقط نیت بماند و نتواند به مرحله عمل برسد، ارزشی ندارد. اینکه آدم فلسفه یا دیدگاه اخلاقی داشته باشد، برای رهبری اخلاقمدار کافی نیست. فلسفه یا دیدگاه اخلاقی باید به مرحله اجرا برسد. هم در سطح خاص و هم در سطح عام.
رهبری اخلاقمدار فرآیندی مشترک است
هر کس در سازمان یا باهمستان باید این فرصت را داشته باشد که در صورت لزوم اعمال مدیریت اخلاقی کند و با اعمال آن به نتیجه برسد. حالا این میتواند زیر سوال بردن تصمیمها یا رفتارها باشد، یا به اجرا درآوردن تصمیمی، یا الگو شدن در موقعیتی، یا کوشش برای حفظ یکپارچگی سازمان.
رهبری اخلاقمدار باید دیگران را تشویق کند که نقشهای مدیریتی داشته باشند و در این مورد آنها را راهنمایی کند. این باعث میشود در آن سازمان یا باهمستان مدیران اخلاقی بیشتری پرورش پیدا کنند و در صورتی که مشکل یا بحرانی پیش بیاید، آن سازمان یا محل کارکردش بهبود پیدا کند و منابع بیشتری در اختیار داشته باشد.
مؤلفههای خاص رهبری اخلاقمدار
منافع سازمان و خیر عام را منافع شخصی خود مقدم بدارید
یکی از تمرینهایی که میتوان برای مدیریت اخلاقی کرد این است که تصمیمی گرفته شود که به نفع سازمان است ولی با منافع شخصی مدیر مطابقت ندارد (مثلاً در دورههای فشار مالی حقوق مدیر کم شود یا، در سطحی دیگر، قدرت تصمیمگیری را با دیگران سهیم شود هرچند که قدرت خودش کاهش یابد).
مدیریت اخلاقی از جهتی به معنی مقدم داشتن خیر عمومی به منافع شخصی است، چون این اصلی است که خیلی از مولفههای دیگر بر آن بنا میشود. مدیرانی که خودشان را قربانی آرمان سازمان یا قربانی دیگران میکنند، معمولا قهرمان تلقی میشوند. ولی آدم برای اینکه مدیر اخلاقی باشد، لازم نیست در جنگ کشته شود یا زندان برود یا مثل گاندی و سزار چاوز روزه بگیرد، کافی است آمادگی داشته باشد خودپسندی و منیتش را کنار بگذارد و کاری را بکند که برای سازمان یا برای افرادی که مسئولیت آنها را به عهده دارد، بهتر است.
نهادینه کردن روشهایی که افراد بتوانند اقتدار شما را زیر سوال ببرند
جز در مواردی که هدف سازمان سود محض یا جنگ و درگیری یا رقابت در عرصههای جهانی است (و البته حتی در این موارد) این احتمال وجود دارد که مدیریت مستبدانه نتایج خوبی برایتان نداشته باشد (چون نمیتوانید بازخوردهای لازم را به دست بیاورید و اطلاعات لازم را برای کارایی بهتر کسب کنید و تصمیمهای درستی بگیرید). برای افرادی هم که مسئولیت آنها به عهده شماست بد است (خیلیها ناراضی و پشیمان میشوند و در نتیجه ممکن است خواسته یا ناخواسته کارایی کمتری داشته باشند). برای سازمان هم بد است (بخش زیادی از حاصل کار و خلاقیت دیگران از دست میرود و عدم مشارکت آنها در تصمیمگیریها و فلسفه سازمان باعث میشود سازمان موفقیت کمتری داشته باشد و جایگزینی کارکنان زیاد باشد). همه باید در تصمیمگیریها سهم داشته باشند (دستکم در حوزههایی که مستقیما به آنها مربوط میشود) و این قدرت را داشته باشند که لااقل کار خودشان را بدون دخالت انجام بدهند.
خودتان را زیاده جدی نگیرید
رهبری اخلاقمدار علاوه بر کار جدی درک انتخاب اخلاقی و برگزیدن آن، یک چیز دیگر هم لازم دارد و آن این است که چشمانداز خود را از دست ندهد و از شوخ طبعی هم پرهیز نکند. مدیر هم انسان است و باید انسان بماند. مدیری که دغدغهاش حفظ و حراست حوزه مدیریتش با تمام قوا باشد، اثربخشیاش، و همین طور ادعاهایش در مورد مدیریت اخلاقی، رنگ میبازد.
برخی نکات دیگر:
ببینید تصمیمگیریهای شما برای دیگران چه عواقبی دارد و دنبال راهی بگردید که آن عواقب کمترین آسیب را به دیگران بزند؛
- همیشه با همه و در همه حال با انصاف و صداقت و احترام برخورد کنید؛
- با سازمانهای دیگر هم به همین شیوه رفتار کنید؛ یعنی: با انصاف و صداقت و احترام؛
- کار جمعی را در داخل و خارج سازمان (با سازمانهای دیگر) فراموش نکنید؛
- دیگران را در جریان کارها بگذارید (افراد را از آنچه میگذرد بی خبر نگذارید)؛
- سعی کنید در روابط بینافردی مدام تواناییهای بیشتری پیدا کنید (با توجه و صمیمیت با دیگران ارتباط برقرار کنید. خوب گوش کنید. مراقب زبان بدن خود و پیامهایی که می فرستد باشید. با دیگران همدلی نشان دهید.)
- سعی کنید حساسیت فرهنگی داشته باشید و در زمینه مسائل فرهنگی تواناییهای بیشتری پیدا کنید. (به روی دیگر فرهنگها باز باشید. زبان محلی را که در آن کار میکنید بیاموزید.)
- سعی کنید فراگیر باشید. (افراد تیم را از خاستگاهها و نژادهای مختلف انتخاب کنید. زنان را در استخدام و تیمسازی در نظر بگیرید.)
- مسئولیت مدیریت را جدی بگیرید و در عمل به وظایف خود پاسخگو باشید
- سعی کنید مرتب شایستگیهای خود را افزایش دهید.
- در سازمان بیش از اندازه نمانید. (اجازه دهید نیروهای محلی یا جوانتر وارد سازمان شوند و نقش رهبری بر عهده گیرند. وقتی کارهایی که باید انجام دهید انجام دادید راه برای دیگران باز کنید.)
- هیچ وقت از ارزیابی مداوم اخلاقیات خود و روش رهبریتان دست نکشید.
خلاصه
رهبری و مدیریت برخوردار شدن از امتیاز و مسئولیتی است که وظایف سنگین رسمی و غیررسمی بر دوش کسی که آن را عهده دار میشود میگذارد. در صدر فهرست وظایف این است که اخلاقی باشد هم در زندگی شخصی و هم در کار مدیریت. چون مدیران چه بخواهند و چه نخواهند، برای دیگران الگو هستند. آنها هستند که تعیینکننده موضع اخلاقی افراد سازمان یا گروهی هستند که اداره آن را برعهده میگیرند و تا حدی بر موضع اخلاقی جامعه نیز تاثیرگذارند.
رهبری اخلاقمدار ایجاب میکند که مدیر چارچوب اخلاقی منسجمی داشته باشد که نه فقط در بعضی موقعیتهای خاص، بلکه در هر شرایطی، در تمام تصمیماتی که میگیرد و کارهایی که میکند، بر اساس آن عمل کند. از مهمترین ویژگیهایی که رهبر اخلاقمدار باید داشته باشد، صداقت و روراستی است. دیگر اینکه آمادگی داشته باشد بحث و بررسی درباره مسائل و تصمیمگیریهای اخلاقی را به بخش لاینفکی از فرهنگ سازمانی و گفتگوهای گروهی تبدیل کند. باید علاقهمند باشد به دیگران کمک کند و برایشان مربی باشد تا به رهبری گروه بپردازند. باید برای حفظ و افزایش شایستگیهای فردی انگیزه داشته باشد. برای پذیرش بازخوردهای مثبت و منفی ظرفیت داشته باشد و از آنها به طور جدی در بهبود کار بهره گیرد. باید بتواند منافع شخصی و منیت خود را کنار بگذارد و منافع مربوط به هدف یا سازمان را مقدم بدارد. رهبر اخلاقمدار از قدرت مدیریت درست استفاده میکند و هرگز از قدرت مدیریت سوءاستفاده نمیکند یا قدرت را برای پیشبرد اهداف شخصی به کار نمیگیرد. چنین کسی فراموش نمیکند که پشت عناوینی مثل «مخالف»، «متحد»، «کارمند»، «مشارکتکننده» و دیگر عناوین انسانها وجود دارند و رفتار او باید در همه حال انسانی باشد.
نکته آخر، و شاید مهمتر از همه، اینکه رهبر اخلاقمدار همواره باید در کار مراقبت از پیشفرضهای اخلاقی خود باشد و تصوری را که از رهبری اخلاقی دارد بازنگری کند. رهبری اخلاقمدار مثل خیلی از وظایف مهم دیگر، امری است که در استمرار خود شکل میگیرد و از جمله معدود اموری است که آدمی تمام عمر با آن درگیر است.
¿Qué es el liderazgo ético?
___El liderazgo ético incluye tanto actuar como liderar una iniciativa éticamente todo el tiempo.
¿Por qué ejercer el liderazgo ético?
___El liderazgo ético forja el comportamiento ético de la organización y de la comunidad.
___El comportamiento ético construye confianza.
___El liderazgo ético brinda credibilidad y respeto, tanto para el líder como para su organización.
___El liderazgo ético puede dar lugar a la colaboración.
___El liderazgo ético crea un buen ambiente dentro de la organización.
___Si se tiene una oposición fuerte o si se apoya otra posición con fuerza, el liderazgo ético permite ser la autoridad moral.
___El liderazgo ético es la manera correcta de hacer las cosas.
___El liderazgo ético permite la dignidad.
¿Cuándo y quién debería ejercer el liderazgo ético?
___Cualquier persona en una posición de liderazgo formal o informal debería ejercer el liderazgo ético en todo momento.
¿Cómo ejercer el liderazgo ético?
Pautas generales:
___El liderazgo ético requiere un marco ético claro y coherente en el que el líder se puede apoyar al tomar decisiones y actuar.
___El marco ético del líder debería ser igual al marco ético, la visión y la misión de la organización o iniciativa.
___La ética debería ser un tema de discusión.
___La ética debería ser un tema abierto.
___El pensamiento ético debe estar conectado a la acción.
___El liderazgo ético es un proceso compartido.
Componentes específicos
El líder debe:
___Poner el bien común y el de la organización por delante de sus intereses y su ego.
___Fomentar la discusión de la ética en general y de las opciones éticas involucradas en situaciones específicas como el futuro de la cultura organizativa.
___Institucionalizar maneras para que las personas puedan cuestionar su autoridad.
___No tomarse las cosas muy seriamente.
___Considerar las consecuencias que tendrán sus decisiones sobre otras personas y buscar la manera de minimizar el daño.
___Tratar a todos con justicia, honestidad y respeto todo el tiempo.
___Tratar a otras organizaciones de la misma manera que trata a otras personas, con justicia, honestidad y respeto.
___Colaborar dentro y fuera de la organización.
___Comunicarse.
___Trabajar para ser cada vez más competente a nivel interpersonal y cultural.
___Tomar seriamente la sensibilidad cultural y la competencia cultural.
___Trabajar en ser incluyente.
___Tomar con seriedad la responsabilidad que su puesto conlleva y encargarse de desempeñarla.
___Esforzarse constantemente para mejorar su competencia.
___No quedarse más de la cuenta.
___Nunca dejar de reexaminar su ética y liderazgo.
خيلی اوقات برای رسیدگی به مسألهای پيچیده نیاز به همکاری میان چندین گروه و فرد است و همکاری مستلزم رهبری مشارکتی است. رهبری مشارکتی يعنی حفظ روندی که همه افراد درگیر در یک مسأله يا سازمان را شامل شود. اين فرآیندی است که متکی بر حل مسأله گروهی و تصميمگيری جمعی است. در اين بخش، رهبری مشارکتی را بررسی میکنيم و اينکه چرا مفيد است و چطور میتوان به نحو مؤثری آن را به اجرا در آورد.
رهبری مشارکتی چیست؟
رهبری مشارکتی را میتوان تقريباً هر موقعیتی به کار بست , در بعضی از کسبوکارهای بسیار موفق هم از آن استفاده میشود. اما در بسیاری از مواقع به رهبری مشارکتی در ابتکارات و ائتلافهای باهمستانی، در سازمانهای بهداشتی و خدمات انسانی برای محله و باهمستان يا در امر آموزش به چشم یک آلترناتیو نگاه میشود. مردم خيلی اوقات رهبری مشارکتی را به خصوص در وضعيتهایی که در آن «یک نفر در مصدر امور نيست» مفید میدانند؛ یعنی وقتی مسايل يا مشکلات چنان پيچیده هستند که هيچ فرد يا نهاد واحدی نه اطلاعات لازم را دارد و نه قدرت تغيیر و حل مشکل را. (اين بدين معنا نيست که هيچکس مسؤولیت ندارد بلکه به معنای اين است که مسؤوليت مشترک برای رسيدن به راهحلی موفق ضروری است.)
رهبری مشارکتی را در واقع يک فرآیند تعريف میکند تا کاری که رهبران میکنند. اين نوع رهبری نقاط مشترک زيادی با رهبری خدمتگزار و رهبری دگرگونساز دارد. رهبری مشارکتی بر این فرض استوار است که «...اگر افراد مناسب را به شيوهای سازنده با اطلاعات خوب گرد هم بیاورید، آنها چشماندازها و راهبردهایی اصیل را برای رسیدگی به دغدغههای مشترک سازمان یا باهمستان ایجاد خواهند کرد».
رهبری مشارکتی خوب را میتوان به شيوههای مختلفی اجرا کرد ولی تقریباً هميشه صفات و ويژگیهای مشخصی دارد. از جمله مهمترین اين ويژگیها عبارتاند از: حل مسأله گروهی و تصميمگيری جمعی. کار رهبر اين نيست که تصميم بگیرد چه کاری انجام شود و بعد آن را به گروه منتقل کند. بلکه اين گروه است که مسأله را بررسی میکند، تصميم میگيرد چه کاری باید انجام شود و بر توان رهبر حساب میکند تا به گروه برای تمرکز بخشیدن به تلاشهایشان کمک کند.
- فرآیند گشوده و باز. رهبر فقط با در نظر داشتن اهدافاش و هدايت گروه در مسیر آن اهداف کار را آغاز نمیکند. رهبری مشارکتی يعنی روند تصميمگيری حقیقتاً مشارکتی باشد و هنگام آغاز نقطه پايان مشخص و تعيینشدهای نداشته باشد. نتيجه نهايی از همکاری همه مشارکتکنندگان با یکدیگر پیدا میشود؛ و این همان معنای مشارکت و کار جمعی است.
- رهبری فرآیند به جای رهبری گروه. هدف رهبری مشارکتی کمک به فرآیند کار مشارکتی است تا هدايت و رهبری افراد درگیر به سوی مقصدی معین – مثلاً در راستای تصميم خاص يا جهتگيری خاصی.
تفاوتهايی ميان رهبری مشارکتی درون يک سازمان و رهبری مشارکتی بین سازمانها وجود دارد. در مورد نخست، یک رهبر چه بسا در ابتدا وقت زیادی برای متقاعد کردن افراد صرف کند تا نقشهای رهبری در شرایطی معین را برعهده بگیرند يا حتی در تصمیمگیری گروهی ایفای سهم کنند. در مورد دوم، بزرگترین وظیفه رهبر میتواند این باشد که نگذارد هر کسی سعی کند هدایت کار را در جهتی مخالف دیگری پیش ببرد.
در حقیقت دو راه برای تعریف رهبری مشارکتی وجود دارد. در این بخش ما روی نخستین مورد از اين وضعيتها تمرکز میکنيم هر چند اصول راهنما در هر دو مورد یکی هستند.
- رهبری مشارکتی: رهبری تلاش جمعی. اين تعریف اشاره دارد به تصدی نقش رهبری در يک ائتلاف، سازمان يا طرح دیگری که در آن هر کسی سهم يکسانی دارد و با هم برای حل يک مسأله، ايجاد چيزی تازه يا اداره سازمان یا برنامه کار میکنند. رهبر بر گروه سلطه ندارد ولی مسؤوليت هدایت و هماهنگی روندی را که از طریق آن گروه تصميمهايی را میگيرد و برای تحقق اهدافاش به آنها عمل میکند، بر عهده دارد.
- رهبری به شیوه جمعی: رهبری به مثابه تلاش مشترک گروهی. در اين مورد – که معمولاً بيشتر در فضايی سازمانی رخ میدهد تا در یک ائتلاف يا باهمستان – رهبری ممکن است از فردی به فرد ديگر به فراخور استعدادها يا توانايیهای مورد نیاز جا به جا شود یا (در بيشتر موارد) رهبری همواره میان همگان يا چندین عضو از گروه تقسيم شود. اينجا، يک راهبر واحد وجود ندارد: گروه به مثابه یک واحد مشارکتی کار میکند و خودش را هدايت میکند.
چرا باید رهبری مشارکتی را تجربه کنیم؟
يک ائتلاف يا هر نوع همکاری دیگر تقریبأ هميشه وقتی بهترین کارکرد را دارد که رهبری مشارکتی داشته باشد. بیشتر سازمانها یا بنگاههای کسبوکار ممکن است بدون رهبری مشارکتی هم کارکرد داشته باشند ولی رهبری مشارکتی میتواند حتی در وضعيتهایی که گزينههای محتمل ديگری هم وجود دارند، دارای مزیت باشد.
مزايای رهبری مشارکتی عبارتاند از:
- از خود دانستن. رهبری مشارکتی حس مالکیت نسبت به کار را تقویت میکند چه آن کار ائتلاف باشد، يا یک سازمان يا کسبوکار یا طرحی باهمستانی. این نوع رهبری با درگير کردن هر کسی در تصمیمگيری و حل مسأله باعث میشود که کاری را که مردم انجام میدهند از آن خودشان بدانند نه اینکه حس کنند کسی ديگر آن را به ايشان تحميل کرده است. حس مالکيت نسبت به هدفی مشترک تعهد ايجاد میکند.
- درگیری بیشتر در اجرا. اعضای يک گروه مشارکتی بیشتر محتمل است که در اجرای "طرح اقدام" گروه مسؤولیت قبول کنند چون خودشان درگیر تهيه و تدارک آن بودهاند.
- اعتمادسازی. رهبری مشارکتی با استفاده از روندی گشوده و تشویق به بحث و گفتوگو ميان کسانی که درگير کار هستند اعتمادسازی میکند.
- حذف مسایل رقابتی. رهبری مشارکتی میتواند مشکلات رقابت (به قصد کنارزدن دیگری) را از طریق ایجاد اعتماد متقابل از میان بردارد و اطمینان ایجاد کند که دغدغههای هر کسی شنیده میشود و به سازمانها، جناحها يا افراد (در داخل سازمان) کمک میکند که زمینه مشترکی برای کار با یکديگر پیدا کنند.
- دسترسی به افکار و اطلاعات بيشتر و بهتر. وقتی همه افراد درگیر در يک مسأله در رسیدگی به آن سهم داشته باشند، علاوه بر دیدگاههای مختلف، اطلاعات وسیعی را نیز به همراه خواهند آورد. در نتيجه، احتمال دارد راهحلهایی که به آن میرسند بهتر از راهحلهایی باشد که در خلأ تدارک ديده شده يا تنها شمار اندکی از افراد آن را تهيه کرده باشند.
- فرصت بهتر برای نتايج پرمایه. ترکیب عواملی چون حس مالکيت به یک فرآیند و نتايج آن، اعتماد، همکاری واقعی و برنامهریزی بهتر منجر به موفقيت ملموس در جهان بیرونی میشود. بررسی تلاشهای موفق در توسعه محله و باهمستان به اين نتيجه رسيده است که تقريباً همه این تلاشها واجد خصلت رهبری مشارکتی بودهاند.
- نسل تازهای از رهبران. رهبری مشارکتی به آموزش رهبرانی از داخل يک گروه ياری میرساند و به اين ترتیب استمرار و تعهد به مسایلی را که گروه به آنها میپردازد، تضمین میکند.
- توانمندسازی باهمستانی یا سازمانی. شامل کردن همه ذینفعان – هر کسی که علاقه يا درگیری با مسألهای یا سازمانی دارد – در امر حل مسأله و تصميمگیری نه تنها رهبرانی بالقوه را آماده میکند، بلکه منجر به این میشود که افراد مسؤوليت بيشتری قبول کنند و نسبت به کاری که میکنند دلسوزی بيشتری داشته باشند. این کار منجر به کارکرد بهتر در هر ساحتی میشود.
- بهبود بنيادين در شيوه عمل باهمستانها و سازمانها. رهبری مشارکتی به رهبریهای مشارکتی بیشتر و همکاری بيشتر منتهی میشود که خود به نوع ديگری از نگريستن به «حل مسأله» کمک میکند. این نیز به نوبه خود باعث اشتياق بيشتر به يافتن زمينههای مشترک و انگيزههای مشترک در کنار دیگران میشود و باعث علاقهمندی بيشتر به حل مسألههای تازه و یافتن راه حلهای اثرگذارتر و گستردهتر میشود.
در کنار همه اين مزايا، رهبری مشارکتی معايبی هم دارد. این نوع رهبری میتواند فرساينده باشد و هيچ تضمینی وجود ندارد که در يک گروه خاص اين نوع رهبری جواب بدهد.
دشواریهای عمده رهبری مشارکتی آن است که:
- زمانبر است. مشارکت زمان میبرد و تصميمگيری مستلزم درگیر شدن شمار زيادی از افراد و سازمانها است که ممکن است با کندی بسیار پیش برود – گاه بسیار آهسته و با اصطکاکهای بسیار.
- نیازمند توانايی مواجهه مستقیم با موضوع نزاع است و ميانجیگری برای رسیدن به راه حلی که برای همه قابل قبول باشد.
- ممکن است ناگزیر از تلاش برای غلبه بر مقاومت در برابر کل ایده رهبری مشارکتی باشد. بسیاری از مردم، به ويژه در سازمانها، ترجيح میدهند رهبری به آنها بگويد که دقیقاً باید چه بکنند، تا بدانند که دارند کار درست را انجام میدهند. اينکه از افراد خواسته شود سهمی در رهبری داشته باشند، آنها را پریشان میکند و باعث میشود احساس کنند که رهبر کارش را درست انجام نمیدهد. جا انداختن این مفهوم ممکن است دشوارترین بخش کار باشد.
- ممکن است باعث شود گروه کاری را انجام بدهد که از نظر شما خطا است. در مقام يک رهبر مشارکتی، باید بتوانید از ایدهها و گرایشهای خود دست بکشید و روندی را حفظ کنید که گروه را به اهداف، راهبردها و طرحهای اقدام خودش برساند.
- از رهبران میخواهد بر منیت خود غلبه کنند. شما در این وضعیت رئيس نيستید و علاوه بر این ممکن است در صورت موفقیت گروه اعتباری به شخص شما داده نشود.
روش رهبری مشارکتی چه وقتی مناسب است؟
رهبری مشارکتی همیشه بهترین راه حل برای یک گروه خاص نیست. مثلاً در امور نظامی به ويژه در وضعیت جنگی، رهبری مشارکتی ممکن است مهلک باشد: وقتی گروهی نظامی به دقت طرحهایش را بررسی کرده باشد، این طرح ممکن است (در فرآیند تصمیمگیری جمعی) نادیده گرفته شود. وضعیتهای دیگری هم هستند – که اغلب مربوطند به اينکه تصميمها با چه سرعتی گرفته شوند و افراد چقدر قاطعانه عمل کنند – که در آنها رهبری مشارکتی خوب جواب نمیدهد. زمان آشکارا عامل مهمی است؛ مانند توانايی گروه برای جمعآوری و هضم اطلاعات، سطح تجربه و قضاوت (مثلاً شما آدمهای پیشدبستانی را مسؤول امنيت خودشان نمیکنيد)، و میزان آزادی عملشان و غيره.
- پس چطور میفهميد که چه وقتی از رهبری مشارکتی استفاده کنيد؟ میتوان این موارد را در نظر گرفت:
- وقتی که زمان مناسب باشد.
- وقتی مشکلات جدی و پيچيده باشند و هم به توجه شماری از افراد و گروهها نیاز باشد و هم (شیوه حل مساله) بر آنها تاثیر داشته باشد.
- وقتی که ذینفعان متعدد و متنوعی وجود داشته باشند یا ذینفعان منافع و علايق متنوعی داشته باشند.
- وقتی بقیه تلاشها برای حل مسأله جواب نداده باشد.
- وقتی مسألهای بر کل سازمان یا کل باهمستان اثر بگذارد.
- وقتی که فراگیربودن و توانمندسازی از همان آغاز در زمره اهداف فرآیند باشد.
رهبران مشارکتی چه کسانی هستند؟
هیچ کس نشانی بر سینهاش ندارد که بگويد: «سلام! من يک رهبر مشارکتی هستم»؛ ولی رهبران مشارکتی بالقوه و بالفعل همه جا وجود دارند چه در باهمستان يا سازمان. اينها ممکن است مشاورانی مستقل باشند که برای مهارتهای تسهیلگریشان استخدام شده باشند يا ممکن است از جاهایی که انتظار نمیرود پديدار شوند – مثلاً، از گوشه دفتر یک شرکت تجارتی قوی، يا از آپارتمان سهخوابهای در یک مجتمع مسکونی عمومی. فارغ از اينکه اينها چه کسانی باشند يا از کجا آمده باشند، رهبران مشارکتی معمولاً خصلتهای مشترکی دارند:
رهبران مشارکتی مورد اعتماد و احترام همه افراد و گروههایی هستند که با آنها سر و کار دارند – يا به سرعت چنین احترامی را به دست میآورند.
رهبران مشارکتی با گروهها و افراد متنوع با احترام و سهولت ارتباط برقرار میکنند.
رهبران مشارکتی توانايیهای تسهیلگری خوبی دارند. آنها از توانايی ديدن تصویر کلان برخوردارند. يک تسهیلگر خوب میتواند هم فرآیندی را ببیند که گروه درگیر آن است و هم بر حسب نیازهای لازم برای تحقق اهداف گروه ملاحظاتی پیدا کند و در پرتو آنها دست به عمل بزند.
رهبران مشارکتی تسريعکننده هستند. آدمهای مناسب را در زمان مناسب کنار هم میآورند تا کار انجام شود.
رهبران مشارکتی پروراننده رهبری تازه در دل مشارکتکنندگان و درون باهمستان هستند.
رهبران مشارکتی به فرآیند مشارکتی و يافتن راهحلهايی واقعی برای مشکلات متعهد هستند.
رهبران مشارکتی تمرکزشان بر چيزهایی است که برای کلیت گروه، سازمان يا باهمستان بهترین گزینه است.
در رهبری مشارکتی چگونه عمل میکنيم؟
در هر بحثی درباره عمل به رهبری مشارکتی مؤلفههايی وجود دارند که باید مطرح شوند: رهبری فرآیند؛ فهم بستر و زمينه رهبری در هر وضعيت خاص؛ ایفای نقش انگیزهبخش؛ انعطاف و در عین حال پیگيربودن؛ و اهمیت چیزی که پيش از اين هم مطرح شد: تمايل رهبر به کنار گذاشتن منیت و خواسته خود. به هر يک از اين عناصر به ترتیب نگاهی میکنيم.
فرآیند را رهبری کنید، نه افراد را
در مقام رهبر مشارکتی، مهمترين کار شما این نیست که مطمئن شوید گروه به فکرها يا برنامههای «درستی» برسد يا به تنهايی متن «چشمانداز» یا فهرست اهدافی را که باید دنبال کرد، تهیه کند. کار اصلی شما برقراری، حفظ و تضمين فرآیند مشارکتی است که به هر فردی اجازه بدهد مشارکت کامل در کار گروه داشته باشد. برای ايفای مناسب نقشتان، باید چند کار را انجام دهيد:
به گروه کمک کنيد قواعدی را مشخص کنند – برای جلسات، ارتباطات، و کارهای عمومی عملیات – که بتوان با آنها کار کرد و مشوق احترام، مشارکت و اعتماد باشد.
اطمینان حاصل کنید که سخن هر کسی شنيده شود.
مشوق و الگوی فراگیربودن مشارکت باشید.
به مردم کمک کنيد که ارتباط واقعی با يکديگر برقرار کنند.
در درگیریها و اختلافات میانجیگری کنيد.
به گروه کمک کنيد که برای همفکری و ایدهپردازی جمعی سازوکارهایی را ايجاد و از آنها استفاده کنند.
حل مسأله گروهی و تصمیمگیری مشارکتی را حفظ کنيد.
گروه را از طریق موارد زیر در مسیر مؤثر بودن سوق دهید:
- از گروه بخواهید پس از انجام بحث کافی تصميمگیری کنند.
- به گروه کمک کنید «طرح اقدام» مناسبی طراحی کنند.
- اطمینان حاصل کنید که افراد برای اجرای طرح اقدام در زمان مقتضی و متکی به شایستگی قبول مسؤولیت کنند و به آن پايبند بمانند.
- از افراد بابت مسؤولیتهای اجرا (يا ساير مسؤوليتهایشان) پاسخگویی طلب کنيد.
- به گروه يادآور شويد که هم طرحها و هم اجرای آنها را بر حسب نتایج ارزيابی، تنظیم و ارزيابی دوباره کنند.
- به گروه کمک کنید که طرحهای اولیه را طوری انتخاب کنند که شدنی باشد تا اعتماد به نفس ایجاد کنيد و موفقیت مشارکتی را نشان بدهيد.
- به گروه کمک کنید که منابع لازم برای انجام کار را شناسایی و کسب کنند.
- بر یک فرآیند باز اصرار داشته باشید و باز بودن آن را حفظ کنيد.
- گروه را بر آنچه برای کلیت سازمان، یا کار مشارکتی یا باهمستان بهترین گزینه است متمرکز نگه دارید تا بر منافع فردی.
- بستر و زمینه رهبری را بشناسید
بستر و زمينه رهبری – همه عناصری که میتوانند بر آنچه رهبر ممکن است با آن مواجه شود اثر بگذارند و نیز بر آنچه از او طلب خواهد شد – برای هر وضعیتی يگانه و منحصربه فرد است. در مقام رهبر مشارکتی، باید وضعیت خاص خود را به طور کامل درک کنيد تا اتفاقی که میتوانستيد پیشبینیاش کنيد شما را غافلگیر نکند.
باهمستان. عوامل مهم در اينجا عبارتاند از:
- وضعيت موجود
- تاریخ و پيشينه
- ذینفعان و ساير گروههای علاقهمند
- نگرشهای باهمستان
ماهيت و نوع مشکل
- نوع ۱ مشکلی بدیهی است که به روشنی تعریف شده و راه حلی بدیهی با تعریف روشن دارد که هر کاربلد و متخصصی میتواند به آن عمل کند (مثل شیشهای که شکسته و یک شیشهبُر میتواند بهسادگی آن را تعویض کند).
- نوع ۲ مشکلی است که به روشنی تعریف شده ولی راه حل آن هم نیازمند يک متخصص است و هم مستلزم کوشش کسانی است که از آن اثر میپذیرند (مثل اینکه شیشه شما مرتب به خاطر ضربه توپ بسکتبال دیگران میشکند).
- نوع ۳ مشکلاتی است که نه تعریف روشنی دارند و نه راه حلی روشن.
موانع مشارکت
رهبران مشارکتی اغلب با وضعیتها یا عواملی مواجه میشوند که در تقابل با مشارکت هستند. پيشبينی رايجترین موارد آنها و آگاه بودن از راههای از میان برداشتنشان مهم است.
- اگر افراد نمیدانند چطور با هم کار کنند، به آنها آموزش بدهید.
- اگر پای رقابت برای کنارزدن یکدیگر در ميان است، بر مزایای مشارکت برای همه تأکيد کنید.
- اگر پیشينه يا تاریخچهای ناگوار وجود دارد، چه در میان سازمانها و افراد و چه بر سر خود مسأله، ميانجی اختلافات باشید؛ تفاوتهای بین اکنون و آن موقع را گوشزد کنيد؛ تفاوت بين مشارکت کردن و کار مجزای گروهها را گوشزد کنيد؛ و وضعيت را طوری ساختار بدهید که گروهها و افراد بتوانند با هم کار کنند و ارتباط برقرار کنند.
- اگر به نظر میرسد افراد حرفهای یا دیگر افراد نخبه بر امر مشارکت حاکماند، با آن گروه کار کنید تا بر اهمیت فراگیربودن کار تأکيد کنید و خودتان هم سرمشق آن باشید. در عین حال، پشتیبانی فراهم کنید و در صورت لزوم زمینه آموزش دیگران را فراهم آورید تا هنگام مشارکت احساس راحتی بيشتری کنند. در ساختار کار وضعيتهایی برای دیدارهای چهره به چهره به وجود آوريد (جلسات، کارگاههای آموزشی و غيره) تا از همه به طور یکسان نظرخواهی کنيد.
- اگر پیوندها و ارتباط با باهمستان ضعیف است، روابط تازهای ایجاد کنید.
- اگر ظرفیت سازمانی محدود است، منابعی را برای استخدام یک هماهنگکننده پیدا کنید یا سراغ منابع داخلی حلقه مشارکت بروید. ساختارهایی، در همکاری با حلقه مشارکت، ایجاد کنید که به مسأله هماهنگی بپردازند.
- اگر به نظر میرسد هیچ بودجهای موجود نیست، دنبال منابع نامعمول برويد و همچنین در میان اعضای حلقه مشارکت دنبال ایدههای ديگر بگردید. در عین حال، پروژههایی را کار کنید که مهم هستند ولی بودجه چندانی برای اتمام نمیخواهند یا نیاز به بودجه ندارند.
ظرفیت گروه برای تغيير. سازمانها، گروهها و باهمستانها در میزان پذیرش تغيیر به طور کلی و نیز در میزان پذیرش تغيیراتی معین تفاوتهای فراوان دارند. مهم اين است که از جايی که گروه در آن قرار دارد آغاز کنيد نه اينکه از نقطهای آغاز کنيد که بیشتر اعضا آن را تغییری رادیکال يا غيرممکن ببينند. دانستن اینکه یک گروه چقدر آماده امتحان کردن کاری تازه است میتواند تعیین کننده مسیر يک مشارکت بسیار موفق باشد یا نشانگر آن باشد که گروه با اتهامزنی از هم میپاشد و قطعا مشارکت در آن جواب نمیدهد.
انگيزه بدهید، انگيزه بدهيد، انگیزه بدهید
پرشور و شوق نگاه داشتن حلقه مشارکت يا سازمان برای ادامه کارش بخش مهمی از نقش رهبر مشارکتی است. سرزنده بودن حتی وقتی که اوضاع تیره و تار به نظر میرسد، متمرکز نگهداشتن گروه بر آينده و تصویر کلان آینده، و شناسايی و ارج نهادن حتی موفقیتهای کوچک همگی میتوانند باعث تقويت تعهد و ايستادگی در برابر دلسردی و سرخوردگی شوند.
در عین حال، رهبر گروه باید اطمینان حاصل کند که دلیلی واقعبینانه برای خوشبینی و دستیابی به موفقیت وجود دارد. بخشی از شغل رهبر مشارکتی ارجاع مستمر به واقعیتها است و دور نگهداشتن گروه از متعهد شدن به کاری که ورای استطاعت گروه باشد. موفقیت معمولاً گام به گام و افزايشی است. در امر هدايت اين گامها، و اطمینان حاصل کردن از اينکه گروه پیش از «راه افتادن» به سوی دویدن نرود، رهبر مشارکتی نه تنها اثرگذاری و کارايی گروه را تضمين میکند بلکه به گروه انگيزه هم میدهد.
منعطف باشید؛ سختگیر باشيد
در اين موارد منعطف باشید:
- آزمايش افکار تازه و افکاری که منابعی نامعمول يا نامحتمل دارند
- تغيير مسير وقتی که وضعیت اقتضا کند
- رها کردن چیزی که نتیجه بخش نیست و کار نمیکند
- ایجاد فرصتهایی برای مشارکت بيشتر
- حفظ یکپارچگی فرآیند باز و مشارکتی
- شمولگرايی و فراگيربودن
- در مسیر نگه داشتن گروه
- حمایت از آنچه بیشترین منفعت را برای کلیت سازمان یا باهمستان دربردارد.
در این موارد سختگیر باشید:
نفس و منیت خود را در همان ابتدا مهار کنید.
در مقام یک رهبر مشارکتی، باید از منیت خود دست بردارید و کسب اعتبار یا قهرمان شدن را فراموش کنيد. نقش رهبری مستلزم مشارکت در حل مسأله و تصميمهاست اما فقط به عنوان عضو گروه. اين گروه باید فرآیندهای تعیین شده خود را طی کند و شما در رهبری خود آن تصمیمی را که گروه به آن میرسد، قبول کنید.
علاوه بر این، باید مشوق ارائه ایده و فکر از هر طرفی باشید و مشوق رهبری تازه در درون گروه هم باشید. خيلی اوقات، باید خودتان را کنار بکشيد تا بقیه در یک موضوع خاص رهبری را به عهده بگیرند. در بعضی موقعیتها، برای خودتان بهتر است که برای هميشه کنار بروید و رهبری را یکسره واگذار کنید. توانايی انجام چنین کاری چه بسا نشانه واقعی یک رهبر مشارکتی باشد.
خلاصه
رهبری مشارکتی رهبری یک فرآیند است نه رهبری افراد. يعنی حفظ فرآیندی که مجالی برای دربرگرفتن همه ذینفعان درگیر در یک مسأله یا تلاش سازمانی یا باهمستانی است؛ نوعی از رهبری است که متکی بر حل مسأله و تصميمگیری مشارکتی باشد؛ رهبری باز و با پايانی گشوده و نامشخص باشد – یعنی هيچ نتيجه از پيش تعيين نشده باشد. این نوع رهبری به ويژه در وضعيتهایی ارزشمند است که «هیچ کسی سمت رهبری ندارد» و بزرگی و پيچيدگی مشکلات طوری است که باعث میشود ايجاد تغيير برای هر فرد يا سازمانی به تنهایی غيرممکن باشد.
برای اينکه يک رهبر مشارکتی خوبی باشید، بايد راهبر، حافظ و تضمينکننده فرآیند مشارکتی باشيد؛ بستر و زمینه رهبری را درک کنید و از آن بستر (در باهمستان و در ماهيت مشکلی که با آن مواجه هستيد) بهره ببرید؛ ضمن تکیه کامل به واقعيت، انگیزهبخش باشيد؛ در برخوردتان با افراد انعطافپذير باشید و در دفاع از فراگیربودن، باز بودن و ماهيت مشارکتی فرآیند انعطافناپذیر باشيد؛ و نیازهای منیت خودتان را کنار بگذارید. اگر همه اين کارها را میتوانید بکنيد، احتمال اينکه در کار مشارکتیتان موفق شوید، بسیار است.
Example: Remembering the Work of Broderick Crawford, 1961-2022
Broderick Crawford, the executive director of the NBC (New Bethel Church) Community Development Corp., sees possibilities in deterioration. He envisions children biking to the playground, perhaps to play pickup basketball, and families who can enjoy the outdoors in safety.
The NBC Community Development Corp. is one part of a multifaceted coalition that includes Healthy Communities Wyandotte, Community Health Council of Wyandotte County, FreeWheels for Kids, UG Parks and Recreation, the University of Kansas School of Architecture, the Latino Health for All Coalition and other organizations that are working to improve the health of Wyandotte Countians. Read more.
¿Qué es el liderazgo en colaboración?
Se sabe que las características más importantes del liderazgo en colaboración son:
___Insistencia en la solución de problema y toma de decisiones de forma colaboradora.
___Mantenimiento de un proceso abierto.
___Liderazgo de un proceso, más que de gente.
¿Por qué practicar el liderazgo en colaboración?
Se sabe que las ventajas del liderazgo en colaboración incluyen:
___Convicción.
___Mayor intervención en la implementación.
___Infundir confianza.
___Eliminación de problemas de territorialidad.
___Acceso a más y mejor información e ideas.
___Mejor oportunidad para resultados sustanciales.
___Generación de nuevo liderazgo.
___Empoderamiento comunitario u organizativo.
___Mejora fundamental de la manera en que operan las comunidades y organizaciones.
Se reconocen algunas desventajas del liderazgo en colaboración, las cuales incluyen:
___Consume tiempo.
___Exige la habilidad de enfrentar conflictos directamente
___Puede significar tener que enfrentar la resistencia a toda la idea del liderazgo en colaboración.
___Puede conducir a los grupos a tomar lo que parece el camino equivocado.
___Requiere que los líderes dominen su ego.
¿Cuándo es apropiado el liderazgo en colaboración?
Se practica el liderazgo en colaboración cuando:
___Los problemas son serios y complejos, y afectan y requieren la atención de un número de individuos y grupos.
___Hay un gran número de participantes diversos o con intereses variados.
___Se han intentado otras soluciones que no han funcionado.
___Un asunto afecta a toda una organización o comunidad.
___La inclusión y el empoderamiento son metas del proceso desde el principio.
¿Quiénes son líderes colaboradores reales y potenciales?
Se reconoce a los líderes colaboradores como personas que:
___Tienen credibilidad comunitaria.
___Se relacionan fácil y respetuosamente con todos los grupos en la comunidad.
___Tienen buenas habilidades de facilitación.
___Pueden actuar como catalizadores para el proceso de colaboración.
___Nutren el nuevo liderazgo.
___Tienen un compromiso con el proceso abierto y de colaboración.
___Se enfocan en el bien de la organización, colaboración o comunidad como un todo.
¿Cómo practicar el liderazgo en colaboración?
Dirigir el proceso:
___Ayudar a establecer normas para que el grupo funcione y que promuevan respeto, participación y confianza.
___Asegurar que todos sean escuchados.
___Promover y modelar la inclusión.
___Ayudar a la gente a establecer conexiones reales entre ellos.
___Mediar conflictos y disputas.
___Ayudar al grupo a crear y usar mecanismos para obtener ideas.
___Mantener la resolución de problemas y la toma de decisiones de manera colaboradora.
___Empujar al grupo hacia la efectividad al:
___Ayudarle a escoger proyectos iniciales factibles, con el fin de infundirle confianza y demostrar el éxito en la colaboración.
___Ayudarle a identificar y obtener los recursos necesarios para hacer el trabajo.
___Insistir en un proceso abierto y protegerlo.
___Mantener enfocado al grupo en lo que es mejor para la organización, colaboración o comunidad como un todo, más que en los intereses individuales.
Se reconoce y usa el contexto del liderazgo:
___Se sabe (o se averigua al respecto) de la comunidad:
- Su historia (incluyendo su historial con el asunto actual).
- Su gente y organizaciones y las relaciones entre ellos.
- Su situación actual.
___Se entiende la naturaleza del problema, incluyendo los factores únicos de la comunidad.
___Se conocen las barreras potenciales para la colaboración y cómo superarlas.
___Se sabe cómo convencer a la gente acerca del cambio y dónde se tiene que empezar para tener éxito.
___Se motiva al grupo y se lo mantiene enfocado en las metas.
___Se es realista acerca de lo que el grupo puede hacer en un tiempo dado.
___Se es flexible en las negociaciones con personas y con ideas.
___Se es inflexible en la protección del proceso incluyente, abierto y de colaboración.
___Se renuncia a la necesidad de satisfacer el ego personal.
___Se fomentan nuevas ideas de los otros.
___Se promueve el nuevo liderazgo dentro del grupo.
___Se hace a un lado, temporal o permanentemente, cuando es apropiado.

